HERTA MÜLLER E UN RITO FUNERARIO GALEGO

A escritora Herta Müller, premio nobel no ano 2009, naceu nun deses territorios europeos de ubicación confusa e que tanto conflitos provocaron ao longo da historia. En concreto, ela naceu en Nitzkydorf, unha aldea alemá na rexión de Banat en Romanía. Esta situación, vivindo entre unha lingua nacional e unha lingua de estado, alumea aínda agora canto escribe pero, tamén, supuxo para ela persecución, acoso e castigo ata que en 1987 marcha a vivir a Alemaña.

No club de lectura da biblioteca Miguel González Garcés, limos estes días a súa novela O home é un grande faisán no mundo, traducida ao galego por Franck Meyer e publicada por Xerais na súa colección de peto. A min a historia emocionoume e sorprendeume tanto como me conmoveu o xeito de escribir de Herta, esa perfecta comuñón entre a luminosidade da metáfora poética e a capacidade descritiva da prosa, que lle permite contar dun xeito único. Non coñezo a ninguén de estilo semellante.

Na novela nárrase un velorio no que unha mosca incomoda aos que velan o corpo da vella Kroner. Mosca, que como aquela de Machado, non ten reparo en pousar na unlla, na man, na meixela ou na pálpebra da defunta. Cando chega o cura, Herta escribe: “As mulleres zumban e a mosca zumba”. Isto sorprendeume. É o mesmo zumbar o da mosca e o das mulleres? Lembrei entón un rito funerario descrito por Fernando Alonso Romero nun dos capítulos do seu libro El mundo de los muertos en Galicia y el folklore del occidente europeo. Concretamente, o capítulo V  leva por título “Las almas y las abejas en el rito funerario gallego del abellón”. Para a súa análise, Fernando parte dun poema de Alfredo Brañas, composto en 1884 e premiada nun certame celebrado na Coruña en agosto dese mesmo ano, no que narra un velorio na Ría de Arousa. Logo dos prantos, das ladaíñas, das despedidas, dos responsos, dos rosarios, da bebedela, da comedela, do xogo das prendas, os asistentes, xa de madrugada, forman corro arredor do defunto e dando voltas zumban coma os abellóns:

Collidos pola man os concurrentes,
e fungando baixiño e entre os dentes,
foron da morta á triste habitación,
e voltando ó redor da defuntiña,
o vello, a vella, o mozo, e a mociña
fungaban como funga un “abellón”.
¡Probe de aquel que dese algunha fala
ou de bulir deixase pola fala!
¡Siñal era de morte non fungar…!
As honras do “abellón” son tan precisas
como son para os cregos moitas misas
e o gando e o ligón para labrar.

Fernando, tras analizar o rito, situalo e interpretalo, concluíndo que en determinadas comunidades a avella ou o abellón eran quen transportaban a alma do defunto ao máis alá, describe lugares nos que había prácticas semellantes e entre eles cita certas rexións de Romanía e de Hungría. Practican o rito do abellón as mulleres da novela de Herta?

Emily Dickinson

Emily Dickinson

Lembrei tamén un poema de Emily Dickinson no que a poeta, sospeitando unha morte próxima, advirte de a que persoas ou cousas non llo vai contar, entre outras a avella, como se esta fose mensaxeira de algo. Vai en versión orixinal e en tradución libre feita por min e, polo tanto, bastante sospeitosa.

I hav’nt told my garden yet-
Lest that should conquer me.
I hav’nt quite the strength now
To break it to the Bee
I will not name it in the street
For shops w’d stare at me
That one so shy, so ignorant
Should have the face to die.
The hillsides must not know it
Where I have rambled so
Nor tell the loving forests
The day that i shall go.
Nor lisp it at the table
Nor heedless by the way
Hint that within the Riddle
One will walk today.
Non llo dixen aínda ao meu xardín
Non sexa que me venza.
Non teño afouteza bastante
Para lle dar a nova á abella.
Non o nomearei na rúa
Temería que me fitasen nas tendas
Porque alguén tan apoucada, tan ignorante,
Teña a ousadía de morrer.
Non o saiban as ladeiras dos outeiros
Polos que a miúdo paseaba
Non lle contarei ás amorosas fragas
Do día no que eu me vaia.
Non o tatexarei na mesa
Nin nun descoido no vieiro
Darei a entender que cara o interior do Enigma
Hoxe alguén camiñará.