MARK STRAND

Este blog pretende ser lugar de vida, onde se contan cousas que suceden, onde se presta atención á amizade, as emocións e as descubertas, pero ás veces, a morte, como parte da vida que é, obriga a un comentario que pretende ser máis celebración que obituario. Sucedeu hai pouco con Aurora Bernárdez e sucede agora con Mark Strand.

strand_pic1Mark Strand faleceu o pasado sábado 29 de novembrom en Nova York. Nacera en 1937 na illa Prince Edward, na costa leste do Canadá, un lugar frío, que debe ser fermoso, refuxio de cetáceos e, acaso, memoria de vellas navegacións vikingas. Porén, Strand está considerado como poeta estadounidense, xa que foi neste país onde fixou a residencia e onde escribiu e publicou a súa obra. Ultimamente alternaba períodos de residencia en Nova York con outros en Madrid, cidade que lle gustaba e na se consideraba un descoñecido, o que lle permitía desenvolver a súa práctica vital de home solitario.

Coñecino, sequera brevemente, cando veu participar no ciclo de POETAS DI(N)VERSOS, no mes de maio de 2012. Presentoumo Yolanda Castaño, a directora dese proxecto enriquecedor que cada mes, propón o diálogo dunha poeta ou poeta galego, con outra ou outro chegado de fóra. Aquel día Mark Strand recitaba xunto con Cesáreo Sánchez Iglesias. A min tocaríame a quenda seguinte, no mes de xuño, xunto co poeta indio Sudeep Sen.

Gustoume moito escoitar recitar a Mark aquel serán, porque era dominador do ritmo, amais de simpático e elegante, tan alto, vestido de escuro, rindo e facendo rir. Eu coñecía cousas del, en particular o libro Hombre y camello, ao que pertence o poema que recita no vídeo do final deste artigo, pero ese día, alí, merquei un libro que me conmoveu, Casi invisible. Descubrín na lectura que iniciei de inmediato, dous poemas que me podían interesar para a novela na que traballo hoxe. Daquela andaba na procura de materiais. Necesitaba a súa autorización, non xa para utilizar os seus poemas, senón para xogar con eles. Escribiulle Yolanda e tamén eu, falándolle do asunto e recibín a súa conformidade cómplice.

Strand, como Antonio Gamoneda, sostiña que a poesía era, sobre todo, ritmo, e que este non era só elemento melódico, senón que o ritmo, a música, teñen significado por si mesmos. Consideraba, ademais, que a poesía cambiaba o ritmo da realidade e iso era un dos seus valores. Era un poeta maior, para min unha das voces máis importantes da poesía actual. Eu estoulle agradecido e considero aquel breve encontro, no que eu me empeñei en falarlle no meu torpe inglés, descoñecendo que el sabía castelán, como un agasallo da vida. Aquí deixo un dos poemas de Casi invisible, cos que xoga Alma, a protagonista da novela e que ela, é dicir, eu, traduce ao galego:

THE STREET AT THE END OF THE WORLD

Haven’t we been down this street before? I think we have; I think they move it every few years, but it keeps coming back with its ravens and dead branches, crumbling curbs, its lines of people just stepping from a landscape that goes blank the moment they leave it. And what of the walled city with it circling swallows and the sun setting behind it, haven’t we seen that before? And what of the ship about to set off to the isle of black rainbows and midnight flowers, and the bearded tour guides waving us on? Yes, my dear, we have seen that too, but now you must hold my arm and close your eyes.

A RUA NO FIN DO MUNDO

Non pasaramos por esta rúa antes? Penso que si; Eu creo que a moven cada poucos anos, pero ela segue a volver con seus corvos e pólas mortas, coas beirarrúas desintegrándose, as súas fileiras de persoas acabadas de saír dunha paisaxe que desaparece en canto a deixan. E que dicir da cidade amurallada coas andoriñas voando en círculo e o sol a se por por detrás, non vimos isto antes? E que dicir do buque a piques de partir cara á illa dos Arcos da Vella negros e flores da media noite, e os barbudos guías turísticos acenando cara nós para que sigamos adiante? Si, miña querida, vimos isto tamén, pero agora tes que collerte do meu brazo e pechar os ollos.

 

 

CON ANTONIO GAMONEDA

Antonio GamonedaAproveitando a viaxe a León, o domingo pola mañá quedamos con Antonio Gamoneda, nun café preto da súa casa. O día amenceu en chuvia, pero non ía frío. Coma sempre, chegou puntual á cita. Sorprendeume velo con bastón. Explicounos as secuelas que no seu corpo deixou o atropelo que padeceu hai cinco anos, a dificultade de camiñar, o aumento de peso e a necesidade de se transformar en trípode, por repartir o peso (a expresión é súa). O bastón é o terceiro que ten, aínda que só mercou un. Cambios nos cafés. Alguén leva o seu por erro e el debe asumir o que lle deixan, pero sorrí ao contar que sempre gañou co equívoco, cada bastón aceptado como propio era mellor co anterior e agora agarda que alguén leve este seu, que non o era, e lle deixe un con empuñadura de prata.

Sempre entrañable, segue pechando os ollos ao falar, o que lle dá un certo aire de inocencia. Mantén a fidelidade ao café só. Hoxe toma dous, pero non proba os churros.

Gamoneda, Chisco

Ten Antonio o don de facer sentir importante ao interlocutor. Pregunteille eu polo que escribe e os traballos nos que fatiga as horas. Contoume dun proxecto con Yamamoto Masafumi, de quen hai pouco puidemos admirar a súa obra na Coruña, porque o pintor e gravador xaponés ilustrou un fermoso poema de Eva Veiga. Falounos, tamén, doutro proxecto pictórico literario con Juan Carlos Mestre, e dunha restauración ou reparación do cancioneiro popular asturiano, traballo que desenvolve co barítono Joaquín Pixán. A min gustaríame coñecer a Joaquín Pixán, pois el compuxo unha oda a Jovellanos, e falaríalle eu dos días que o político e escritor ilustrado pasou en Muros e do que alí escribiu.

Pero falaba da particularidade de Antonio, que é don dos xenerosos. Porque sempre hai un momento no que, cun movemento da man e da cabeza, semella querer borrar todo o anterior e entón interésase polo que fai o outro. Sorprendeume a súa memoria ao me preguntar por cousas das que falamos hai tempo e sobre as que mantivemos correspondencia. Lamentou fondamente que A noite branca non estea aínda publicada en castelán e si traducida xa ao ruso, e non só porque me autorizou a incorporalo a el, de neno, como personaxe nun dos capítulos, senón porque sempre manifestou interese en ler o libro. Eu mandeille ese capítulo, como peza separada da novela, para obter a súa aprobación, e el respondeume isto tan fermoso para min, claro: Bien me parecen tus folios, ajustados en su primera mitad a la realidad “histórica” y en esa prolongación imaginaria que bien pudiera haber sido también realidad en la segunda. Únicamente, una precisión: Los alemanes, en sus desfiles, se acompañaban de una banda de música, pero no cantaban. Tampoco pasa nada si conservas el cántico. Creo que está escribiendo una buena novela. (Os alemáns eran a Lexión Cóndor, que para entrar en León desfilando, formaban diante da súa casa).

Cóntanos das fatigas e dos compromisos. Nos dous últimos dous meses estivo en Italia, Canarias, México e Ecuador e fala do volume de papeis, peticións de limiares e lecturas de manuscritos que o agardan e que acadan a altura de máis de medio metro. Confesa ser consciente de que o tempo é limitado e sabe que o que resta non lle vai dar para escribir todo o que ten na cabeza. Dicímoslle que iso é o importante e que debe liberarse doutras obrigas que lle rouban horas de traballar no seu. Sábeo, pero sabe tamén o que lle custa dicir non.

O camareiro tiranos unha foto. Maribel, a fotógrafa, fotografada polo camareiro. É unha curiosidade, porque ela case nunca sae nas fotos. As outras dúas si son súas. Pasa do medio día cando marchamos. Angelita chámao para que merque o pan. Sobre León segue caendo a chuvia.

Gamoneda, Maribel, Chisco

Deixo esta gravación que atopei en YouTube, o poema, a súa voz, o ritmo do verso, que non é só música, que ten, tamén, valor significante, tal e como deixou escrito nese libro que a editorial Trifolium publicou en galego, Fonación, palabra e escritura, pensamento poético, no que Antonio escribe: as significacións poéticas son creadas pola rítmica. E máis estritamente aínda: o pensamento poético é pensamento rítmico, para engadir algo máis adiante: Recorden: a rítmica creará unha semántica imprevisíbel,  mais esa semántica imprevisíbel ha de ter -e o mencionado conxunto neuronal “censor” ha de respectala- unha seria e veraz connotación existencial. 

NOVA YORK 1: CIDADE POÉTICA

negro castelaoO día 26 de xullo de 1938, Castelao e Virxinia, a súa dona, chegan a Nova York, a bordo do buque Ille de France no que embarcaran en Le Havre. Nese ano e no seguinte, a vida vainos levar de Nova York a Cuba, con regreso á cidade dos rañaceos. Tamén viaxan polos Estados Unidos procurando apoio para a República. Entre Cuba e Nova York Castelao vai pintar a súa serie de debuxos de negros, o que lle valerá ser nomeado Presidente Honorario da Federación Mundial de Sociedades de Negros, cousa que a min sempre me chamou a atención. Este é o debuxo máis coñecido dos realizados en Nova York.

A min paréceme advertir un aire lorquiano nesta imaxe, como o advirto na serie cubana:

Odian la sombra del pájaro
sobre el pleamar de la blanca mejilla
y el conflicto de luz y viento
en el salón de la nieve fría. 

Di Lorca no poema Norma y paraíso de los negros, no capítulo Los Negros, do libro Poeta en Nueva York.

Con Lorca dialoga tamén Adonis, no seu libro Epitafio para Nueva York, escrito en 1971 polo autor sirio, novidade editorial recente, xa que hai pouco Nórdicalibros ofreceu aos lectores unha nova versión en castelán, en tradución e con limiar de Federico Arbós.

Tanto Adonis como Lorca ofrecen unha visión complexa desa cidade que ao tempo fascina e altera, atrapa e distancia. Admírame, tamén, a capacidade profética de Adonis, que 30 anos antes do 2001 escribía:

¡Desmoronaos, estatuas de la libertad! ¡Ay, alfileres clavados en el
pecho con una ciencia que imita la sabiduría de las rosas! El viento
sopla otra vez desde el Oriente y arranca la lona de las tinieblas
y los rascacielos.
Y hay dos alas que escriben:
Un nuevo alfabeto se alza en los montes de Occidente.
Y el sol nace de un árbol del huerto de Jersualén.

 

Borraxeira en NY

Borraxeira en NY

Veño con dez poemas iniciados no meu caderno. Dez poemas sobre a cidade, ambivalentes, críticos e fascinados. Fáltalles moito para ser algo que se poida compartir aquí, pero si é certo que neles procuro dialogar con Castelao, Adonis, Lorca e, tamén con Pepe Hierro, que escribira aquel fantástico Cuaderno de Nueva York. Todos foron visitas que busquei nos días anteriores á viaxe. O meu amigo Manuel Álvarez Torneiro, xurado este ano do premio Nacional de poesía, por ser o gañador da pasada edición, faloume das virtudes do libro Nueva York antes de muerto, de Antonio Hernández, gañador deste ano. Como non o atopei, fixen o pedido en libraría antes de nos ir, pero non chegou a tempo e aínda segue sen chegar, que falei hoxe mesmo coa libraría, pero quixera que tamén ese fose texto que se incorporase ao diálogo que pretendo. En calquera caso, deixo aquí estes versos de Pepe Hierro:

La geometría de New York se arruga,
se reblandece como una medusa,
se curva, oscila, asciende, lo mismo que un tornado
vertiginosa y salomónica. 

Visitamos dúas das librarías máis singulares da cidade, a Strand, sobre Broadway e a Barnes & Nobel, en Unión Sqare. Nelas merquei dous libros de dúas poetas descoñecidas para min e que procurarei ir descubrindo no meu rudimentario inglés: Sailing the Edge, de Anne Mackay e The moon is always female de Marge Piercy. Anne naceu en Nova York, Marge en Detroit.

Na sección de poesía da Strand

Na sección de poesía da Strand

Arredor de todo este universo poético, os participantes no The Americas poetry festival of New York 2014, fomos tecendo fíos invisibles, afinidades e complicidades, redes de convivencia, ao tempo que debullabamos os nosos propios versos.

A cotío, a poesía dialoga coa música. En realidade, a poesía case sempre é música, base rítmica con significado, que escribiu Gamoneda. Non sei se haberá unha peza musical que represente máis a Nova York, pero aquí deixo esta versión de Bernstein da composición Rhapsody in Blue de George Gershwin, que ten o seu lugar no libro de Pepe Hierro.

(Hoxe todas as imaxes, agás o debuxo de Castelao e o vídeo, son de Maribel.

NIEVES ÁLVAREZ: DESDE TODOS LOS NOMBRES

O pasado xoves, día 11, Pedro Ramos e eu presentabamos, na libraría Arenas da Coruña, o último libro de poemas de Nieves Álvarez Martín, escritora nacida en Ávila e residente en Cantabria.

desdetodoslosnombresO libro, titulado “Desde todos los nombres (Abedeceario del olvido)” é unha decidida e valerosa denuncia do esquecemento das vítimas da represión franquista que aínda permanecen en fosas comúns, espallados por gáveas, campos e traseiras de cemiterios de España e, tamén, da dor e impotencia dos seus familiares.

Lembraba eu na presentación algúns dos poetas que se achegaron a esta cuestión, unha das feridas sen curar da sociedade española. Invocaba, claro, a Antonio Gamoneda, un dos escritores que máis fonda reflexión poética realizaron sobre este tema, velaí senón: Descripción de la mentira, Lápidas ou Libro del frío. Lembraba que tamén a poesía galega reparou nesta inxustiza, tumor da democracia española e da súa incapacidade para permitir que cicatricen as chagas da dor, polo tanto, tema absolutamente actual. Citaba eu Os cadernos da ira, de Pepe Álvarez Cáccamo, o traballo de Claudio Rodríguez Fer ou as voces de mulleres como Carmen Blanco e Marta Dacosta. Tamén, claro, os versos que Manuel Álvarez Torneiro, o noso Premio Nacional de poesía 2013, quen vai deixando referencias a paseos e desaparicións en todos os eus libros. Nese que mereceu o premio, Os ángulos da brasa, podemos ler: Unha memoria mineral recorda/ o túnel cara á morte,/ o medo esborrexendo,/ o estrépito da ira;/ mortos arreo e con todo posto/ unha hora antes das primeiras luces./ E aínda houbo valor para outros días.

Presentación Nieves

Nieves Álvarez, con Desde todos los nombres, incorpórase a ese grupo de escritores que denuncian un dos trazos máis incomprensible e máis cruel da sociedade española. Nieves faino “desde el vuelo herido de los pájaros” y desde “la libertad secreta de los árboles”, tentando achegarse ao sufrimento do pai, que permaneceu preso en varios campos de concentración, historia durante moito tempo ignorada por ela.

Penso que no seu caso, como no dos demais poetas, o poema axuda a elaborar un discurso ético con valor estético, tan necesario cando se trata de abordar un asunto que fire tanto como este. Si, ademais os seus versos fan leve o pesado, pois pesada é a carga, como sucede nese poema dedicado a Antonio Machado: … empuñar el valor como una pluma/ el alma como un largo recorrido/ de palabras que sangran en la boca…

Hai días celebrabamos aquí o centenario de Nicanor Parra e citabamos algúns poemas do libro Chistes pa/r/rá desorientar a la policía/poesía, entre os que estaba este, tan breve como contundente:
De aparecer apareció/
pero en una lista de desaparecidos.

Pero Chile fixo o esforzo por recuperar, identificar e devolver á luz da memoria aos desaparecidos, como o fixeron Arxentina, Uruguai, Brasil, como o están facendo as Repúblicas balcánicas.

En una antigua caja de metal/ y dulce de membrillo…” di Nieves. Ao fío destes versos conteille que tamén eu tiven a miña caixa de marmelo, con fotos e cartas escritas dende unha fronte afastada. Fotos e cartas dun voluntario da División Azul. Díxenlle que escribín unha novela na que tentaba responder á pregunta de cómo un fillo de republicanos, afillado do meu avó, perseguido e xulgado en consello de guerra, decidiu anotarse voluntario na División Azul, loitar co nazismo e rematar algunhas cartas cos berros de rigor: Heil Hitler!, Viva Falanxe!, Viva Franco! Arriba España!

Non tiven outra que invocar o nome de Rafael Hernando, esa voz do PP que lembra a Torquemada, personaxe que afirmou aquilo de que os familiares dos desaparecidos so se preocuparon deles cando chegaron as subvencións, preguntándose con cinismo que pensariamos se a alguén en Rusia ou en Alemaña se lle ocorrese exhumar as fosas da segunda guerra mundial?. Pois si, cínico e ignorante o personaxe.

Referín entón o que aprendín en Rusia, logo de abrir a caixa de marmelo, e mentres escribía a novela A noite branca. Xa está contado aquí, pero por se alguén non o sabe, daquela fixera unha viaxe en autocaravana, entre os meses de marzo e abril do ano 2011, dende A Coruña a Novgorod, seguindo o camiño que percorreu a primeira quenda da División en 1941. Pavel Tendera, amigo ruso, especialista na División Azul, acompañounos aos lugares onde se combateu, diante sempre do río Volchov. Foi el quen nos contou que cada ano, cando chega o desxeo e se pode cavar na terra, chegan os equipos alemás, formados por historiadores, arqueólogos e forenses, para buscar corpos sen nome enterrados en fosas comúns. Tamén o fan os rusos. Os dous países consideran que ninguén, fose cal fose a causa da morte, a ideoloxía ou o bando polo que combateron, debe permanecer nunha fosa común. O protocolo que seguen é o mesmo que hoxe aplica aquí a Asociación pola Recuperación da Memoria Histórica. Os españois identificados ou non que van atopando nos seus traballos, aplicado o protocolo e buscados familiares, de non seren reclamados por ninguén, incorpóranse ao memorial alemán de Pankovka, onde repousan case cen mil soldados cos seus nomes e con eles, dous mil españois.
Sigo pensando que aquí todo é difícil. España quizais merecía outra historia, xa o dicía Gil de Biedma. Este mes de xullo procedeuse a exhumación dos restos de Perfecto de Dios, galego de Sandiás, enterrado nunha fosa na localidade de Chaherrero, na provincia de Ávila. A crónica tamén figura neste blog. A exhumanción foi financiada cunha colecta do sindicato noruegués de electricistas. Seis mil euros, que deron para esta e teñen que dar para algunha exhumación máis.
Estes días lemos nos xornais que por fin se traballará nas catro fosas de Puebla de Guzmán (Huelva). Noventa persoas están enterradas alí, entre elas as 15 rosas de Guzmán, 15 mulleres asesinadas en 1937. O financiamento é por iniciativa popular.
É escura a habitación onde durmimos, diante dun armario cheo de sombras, frase que escribo xogando cun título de Antonio Gamoneda e outro do artista catalán  Francesc Torres. Francesc fotografou a exhumación de 46 republicanos en Vilamayor de los Montes, provincia de Burgos. Esta exhumación foi realizada cos cartos que el conseguiu de dúas fundacións norteamericanas e que en principio debían financiar a apertura dunha fosa en Cataluña. Finalmente, diante da inoperancia da administración catalana, el ofreceullos a ARNH, que tiña fosa identificada e con permisos en Vilamayor de los Montes, pero non cartos para levar a cabo a exhumación. Daquel momento Francesc deixou constancia nunha exposición e nun libro con ese título antes invocado: Oscura es la habitación donde dormimos.

No limiar do libro de Nieves álvarez, escrito pola editora Raquel Lanseros, recóllese esta cita de Pablo Neruda: recordar a quienes desaparecieron en la oscuridad y recordarlos a plena luz, es un deber de España, un deber de amor.

Nós esquecemos este deber, esta obriga, con esa desculpa aceda e ferinte de que non convén remexer o pasado.
Arredor de 140.000 persoas permanezan baixo terra, espallados por gáveas e campos de España. O outro bando tivo a oportunidade, na Causa General, de recuperar, identificar e enterrar os seus. Hoxe, para os descendentes dos desaparecidos republicanos, a situación é dramática. Invocando os versos de Nieves: Morren os que inventaron unha paisaxe na súa casa/ os que preguntaron nas estacións/ os que buscaron nos armarios,/ os que choraron ausencias que sobrepasan a dor…
Si, morren os que merecían a reparación, morren sen atopar acougo, comprensión nin consolo. Este é un país canalla, di Torneiro noutro dos seus versos.
De la verdad no ha quedado más que una fetidez de notarios
Una liendre lasciva, lágrimas, orinales
Y la liturgia de la traición
¿Qué lugar es éste, qué lugar es éste?
 
Grazas, Nieves, por este libro tan necesario.

A imaxe da presentación é de Iván Casal Nieto.

 

ABDOULAYE BILAL TRAORÉ, FILLO DO SOL

Hoxe, na libraría Nova Colón da Coruña, presentaremos o libro de poemas Oculto al soldo escritor senegalés Abdoulaye Bilal Traoré. Bilal, para min, é unha persoa moi especial, non só por ser poeta senegalés residente na Arousa de Pontevedra, senón, e sobre todo, porque é un ser humano excepcional, bo, afectivo, amigo dos amigos, alguén a quen nunca lle roubarán o abrazo e o sorriso, alguén  que proclama nun dos poemas deste libro: “me niego a vivir sin alegría”.

Bilal naceu en Dakar en 1968 e dende o cambio de século reside en Galicia. É secretario da Asociación senegalesa de Pontevedra.

Coñecín a Bilal no ano 2010, nun encontro de poesía celebrado en Pontevedra. Dende o primeiro día, entre os dous, agromou unha simpatía que, co paso do tempo, medrou ata se transformar en amizade. Aquel día, o Bilal músico, acompañoume mentres eu recitaba Borraxeira, poema cheo de ecos que el soubo interpretar axiña. Coincidimos de novo en Aveiro, onde me acompañou no recitado dun poema moito máis difícil e longo, Alzheimer, e penso que aquel día conseguimos entre os dous encher a sala do museo onde tiña lugar o recital, dun ambiente emotivo e especial. Este ano volveume acompañar na presentación en Pontevedra da novela A noite branca. Polo tanto sempre lle estarei agradecido por esa colaboración, sempre xenerosa e vital.

Recentemente descubrimos tamén un vínculo que nos unía aínda máis, xa que el era discípulo do profesor e escritor senegalés Amadou Ndoye, que estivo connosco na Coruña o pasado outono e que faleceu pouco despois de regresar ao seu país. Por Bilal soubemos da perda de Amadou, a quen lle foi dedicada unha entrada anterior neste blog.

Bilal é poeta, pero tamén músico e contador de historias. A música é para el algo natural, que acompaña os seus versos e que ilumina aínda máis o seu sorriso. Como contador, como narrador oral, desenvolve o proxecto Colores del alma, no que xunto co narrador arxentino Alejandro Guanella, promove un diálogo intercultural, integrando música, poemas e lendas da tradición africana, americana e europea.

A música é nel algo esencial. A percusión, dinos nun dos poemas do libro, é parte do seu corazón. El séntese fundido nun instrumento vivo que sempre estivo dentro de si. Esa relación está presente neste Oculto al sol que presentamos. Este libro non é exactamente unha novidade, nin tampouco unha reedición, ou si é as dúas cousas. O certo é que este libro tivo unha edición anterior, noutro selo editorial. A edición actual, inclúe un poema que non figuraba naquel primeiro, Glutamina, dentro dun apartado final que indica “poema engadido”. Dicir que a edición anterior abriulle as portas das universidades e centros que en España traballan e investigan sobre a poesía africana escrita en castelán. Froito dese encontro é o limiar que abre esta nova edición, asinado por Dulcinea Tomás Cámara, da Universidade de Alacante, que sitúa a obra de Bilal no contexto das literaturas hispanoafricanas ou do que ela define como hispanidade africana.

Dulcinea Tomás establece tres liñas ou tres corpus de literatura africana escrita en castelán: a hispanomagrebí, relacionada co pasado colonial español no norte de África, pero que tamén se estende a Guinea. A saharauí, moi forte e con moita presenza e nese sentido, podería lembrar que hai quince días estivo na Coruña o escritor Liamam Boisha, presentando o seu libro Ritos de haima, moi recomendable. A terceira liña ou terceiro corpus denomínase -descoñezo a razón- literatura hispanocamerunesa e a ela adscríbense escritores procedentes de Camerún, Sudán, Nixeria, Angola ou Senegal, como Bilal. Agora que nomeo Camerún lembro aquela reflexión de Borges sobre o imperio portugués, grande imperio do que só resta a memoira e o eco das palabras: Camarao, Camerún; Gabán, Gabón…

Os críticos consideran que para algúns autores destes países e comunidades, o castelán como lingua literaria supón unha terceira vía liberadora, entre a lingua indíxena, limitada en canto a sistema lingüístico e literario, por non estar normalizada, nin moitas veces normativizada e a lingua colonial da que non gustan.

Estamos pois diante dun escritor de orixe africana que escribe en castelán. E este é un feito significativo na poesía de Bilal, xa que o feito de escribir nunha lingua que seguramente non foi a súa de infancia e de adolescencia, supón a posibilidade de forzar a linguaxe ata un extremo no que nós, educados nela dende nenos, seguramente non nos atrevemos, desconstruíndoa ou transformándoa dende o punto de vista sintáctico, de xeito voluntario ou non, o que dá como resultado unha modificación que ten valor significante, ofrecendo imaxes que son unha sorpresa e, tamén, unha revelación: velaí ese título formidable: “Aire de a solas llenas”. No poema Eres, dedicado a Salma, paréceme que se reflicte algo disto que digo:

Eres todo.
El medio y su semejante.
Eres uno e indescriptible.
Eres lo que siento.
Eres lo que se siente.
Eres la emoción.
Pureza al estado puro.
La llamada del humano divino.
Limpio, accesible.
Eres puro humano.
Eres Paz.

Pero non é ese o único trazo de abstracción na poesía de Bilal. O libro vai evolucionando dende unha poesía do próximo, do inmediato e máis evidente, do compartible, ata a libre expresión de versos que son, cada un, coma unha chamada ou coma un lampo, do que é bo exemplo o último poema Glutamina, ao que pertence esta estrofa:

Hasta donde alcanza el ojo
Igual que la misma distancia en el menos
Del opuesto ojo de nuca
Cavidad cerebral de la nada y todo
Cero del instantáneo presente”.

A de Bilal é unha poesía rítmica, como non podía ser doutro xeito, tratándose dun excepcional percusionista. Antonio Gamoneda, no libro Fonación, palabra y escritura, publicado pola editorial Trifolium, sostén que no poema, o ritmo non é unicamente cuestión musical, senón que nas demandas que este esixe, prodúcense asociacións de palabras soprendentes que adquiren significado. O ritmo é pois un valor significante no poema, que dá imaxes e metáforas marabillosas. Algo disto sucede nos poemas de Bilal, onde as aliteracións, eufonías e anáforas producen non só un sentido rítmico, senón tamén emocional, que forzan a significado do verso.

Dicir, tamén que a poesía de Bilal está implicada na sociedade na que vive e tamén na que lembra por ser a súa de orixe,  ollando a realidade do cotián, aquí e alá, por moi excepcional que resulte, velaí, senón, ese poema dedicado ás vítimas do atentado do 11-M ou o titulado Tim Ti Móol (arco iris). Pero é, ademais, unha poesía transcendida de internacionalidade, de alguén que se sente cidadán do mundo e nese sentido convén lembrar a súa reflexión sobre o eu posesivo e o eu colectivo, dialéctica que el, como emigrante e viaxeiro por un continente afastado do seu núcleo familiar orixinario, sente dun xeito particular.

E sempre, de xeito transversal, en todo o libro, o afecto e o amor, con imaxes desta forza: El amor tiene un hoyo como nombre ou proclamacións como esta: lo has buscado y te encontró/ le diste abrazos/ y te apretó hasta quemar/ es el susurro del amor sin más.

E para rematar, vai este poema titulado Primavera (Galicia la asentada), que quizais explique o valor do título do libro, nese verso no que o poeta se proclama “hijo del sol” e no que podemos observar algunha das cousas ata aquí comentadas:

Cuando lo oscuro se aclara paso a paso,
cuando el híbrido
está compuesto de lo medio despejado,
medio oscuro,
cuando lo despejado ya gana terreno sobre lo oscuro,
cuando está y se come un cuarto de lo oscuro,
dos cuartos,
tres cuartos,
cuando ya está totalmente despejado,
cuando lo siento,
cuando la margarita está amarilla, el tojo también,
cuando veo sonreír el pino
y todo lo demás como champiñones,
la cabeza alta, veo de frente con placer,
bebo con boca, ojos, oídos abiertos
toda la energía natural que me faltaba,
oriento todos mis sentidos en la buena onda
que la naturaleza me está regalando.
Me siento bien, hijo del sol,
cuando falta claridad,
la esperanza de ver la primavera es alta.
Estoy lleno de vida a un cuarto,
dos cuartos,
tres cuartos,
totalmente despejado del color blanquiazul.