O TIGRE DE BORGES

Borges, xa cego, recoñecía que a cor que sobrevivía na memoria era o amarelo do tigre que vira de neno, cando o levaron ao zoo de Palermo, en Buenos Aires.

O xoves, de visita no Centro Cultural Borges, das galerías Pacífico, nunha exposición con apuntes biográficos, vin o debuxo que fixo aquel día, cando regresou á casa: o tigre pintado pola man de Borges neno emocionoume. Está algo movida, pero é documento que quero compartir, xunto con ese poema, escrito xa contra o final.

Tigre Borges

El oro de los tigres

Hasta la hora del ocaso amarillo
cuántas veces habré mirado
al poderoso tigre de Bengala
ir y venir por el predestinado camino
detrás de los barrotes de hierro,
sin sospechar que eran su cárcel.
Después vendrían otros tigres,
el tigre de fuego de Blake;
después vendrían otros oros,
el metal amoroso que era Zeus,
el anillo que cada nueve noches *
engendra nueve anillos y éstos, nueve,
y no hay un fin.
Con los años fueron dejándome
los otros hermosos colores
y ahora sólo me quedan
la vaga luz, la inextricable sombra
y el oro del principio.
Oh ponientes, oh tigres, oh fulgores
del mito y de la épica,
oh un oro más precioso, tu cabello
que ansían estas manos.

 

Dende Buenos Aires, unha aperta.

 

 

 

MARTA LÓPEZ-LUACES: LOS TRADUCTORES DEL VIENTO

Coñecemos a Marta López-Luaces na recente viaxe a Nova York. Coruñesa afincada alí dende hai anos, desenvolve unha importante actividade docente, cultural e literaria, traballo recoñecido coa distinción Speaker for the Humanities outorgada pola cidade de Nova York.

Escoitámoslle dicir os seus versos nos recitais que compartimos. Xa noutra entrada anterior falei da habilidade coa que integra nos seus poemas, escritos en español, palabras e expresións galegas e inglesas. Este do plurilingüismo é tema ben interesante. Os escritores non recorren a este xogo como expresión fachendosa do seu coñecemento. A utilización de varias linguas no discurso, procura a apertura ao outro, aos outros, referencia fundamental do que somos e, tamén, do libro que vou comentar a continuación.

Souben, ao regreso de Nova York, da concesión do Premio Internacional Latino Book Award for Best Fantasy Nobel 2014 á súa novela Los traductores del viento, publicada por Vaso Roto Ediciones.

Marta López Luaces 001

Marta conta nela a destrución da biblioteca da cidade de Henoc, o que supón o final da propia cidade. O nome Henoc lembra o fillo de Caín, primeiro descendente da estirpe maldicida, quen construíra unha cidade á que puxo seu nome. Na novela, a nova Henoc é fundada no ano 2114, como campo de refuxiados onde enviar emigrantes ilegais, excluídos e apátridas. Situada no deserto, está rodeada de murallas e o incremento constante da poboación levará o censo a varios millóns de habitantes. Nada hai máis alá de Henoc, só o deserto onde acoden algúns samuelitas a orar. No centro da cidade está a biblioteca, vixiada por Agustín, o protagonista da novela xunto con Mateo, un místico samuelita, que sae de cando en vez a meditar no deserto, onde descubre que el é a persoa elixida para atopar o novo tradutor do vento, aquel que debe procurar a palabra divina, escondida nalgún dos libros que se agochan nas cámaras secretas da biblioteca.

Os capítulos estrutúranse en tres seccións: La autobiografía de Agustín, La historia oficial de Henoc e La Historia sagrada de Henoc, que van debullando a historia dende tres puntos de vista ben diferentes, cobrando un valor relevante o da autobiografía de Agustín, se cadra porque é o punto de vista do ser humano, só e atrapado entre unha natureza hostil e o poder político e relixioso.

Ten a novela un ton mítico moi acaído. A min, en particular, lembroume algúns dos textos de Borges e algunha das súas paisaxes: La biblioteca de Babel, Los teólogos, El informe Brodie ese parágrafo final do relato impresionante de Borges: “manejan un lenguaje basado en conceptos genéricos, creen, como los hebreos y los griegos, en la raíz divina de la poesía y adivinan que el alma sobrevive a la muerte del cuerpo. Afirman la verdad de los castigos…” . A acción conta, dende a perspectiva de Agustín, o afán e os esforzos de Mateo por salvagardar o diálogo coa divindade ou coa percepción poética do mundo. Os libros teñen neste xogo un papel fundamental. Na novela aparecen referencias á poesía mística española, pero tamén a algunhas obras emblemáticas da cultura universal: O libro da claridade, un dos textos fundamentais da literatura cabalística, no que se di que O home crea cultura como Deus natureza; El Quijote; o poema épico Beowulf; Farenhait 451 de Ray Bradbury; A metamorfosis kafkiana; O home invisible de H.G. Wells ou As ondas de Virgina Woolf.

A novela pode ser lida como metáfora posible dun mundo por vir, un mundo sen libros, que se sitúa no difuso horizonte do século XXIII, de feito, a destrución da biblioteca ten lugar no 2225. Pero tamén como alegoría do pasado, en particular da tensión que ao longo da historia se produciu, e aínda se produce, entre Igrexa e Estado, representados na novela por Samuelitas e Goberno de Henoc, e que a min me fixo lembrar a historia de Prisciliano e o pacto entre a Igrexa Cristián e Imperio Romano de Occidente, que supuxo o acceso da igrexa ao poder económico e militar, tan en contradición co discurso do seu fundador, pero tamén, claro, a Hipatia en Alexandría.

ABDOULAYE BILAL TRAORÉ, FILLO DO SOL

Hoxe, na libraría Nova Colón da Coruña, presentaremos o libro de poemas Oculto al soldo escritor senegalés Abdoulaye Bilal Traoré. Bilal, para min, é unha persoa moi especial, non só por ser poeta senegalés residente na Arousa de Pontevedra, senón, e sobre todo, porque é un ser humano excepcional, bo, afectivo, amigo dos amigos, alguén a quen nunca lle roubarán o abrazo e o sorriso, alguén  que proclama nun dos poemas deste libro: “me niego a vivir sin alegría”.

Bilal naceu en Dakar en 1968 e dende o cambio de século reside en Galicia. É secretario da Asociación senegalesa de Pontevedra.

Coñecín a Bilal no ano 2010, nun encontro de poesía celebrado en Pontevedra. Dende o primeiro día, entre os dous, agromou unha simpatía que, co paso do tempo, medrou ata se transformar en amizade. Aquel día, o Bilal músico, acompañoume mentres eu recitaba Borraxeira, poema cheo de ecos que el soubo interpretar axiña. Coincidimos de novo en Aveiro, onde me acompañou no recitado dun poema moito máis difícil e longo, Alzheimer, e penso que aquel día conseguimos entre os dous encher a sala do museo onde tiña lugar o recital, dun ambiente emotivo e especial. Este ano volveume acompañar na presentación en Pontevedra da novela A noite branca. Polo tanto sempre lle estarei agradecido por esa colaboración, sempre xenerosa e vital.

Recentemente descubrimos tamén un vínculo que nos unía aínda máis, xa que el era discípulo do profesor e escritor senegalés Amadou Ndoye, que estivo connosco na Coruña o pasado outono e que faleceu pouco despois de regresar ao seu país. Por Bilal soubemos da perda de Amadou, a quen lle foi dedicada unha entrada anterior neste blog.

Bilal é poeta, pero tamén músico e contador de historias. A música é para el algo natural, que acompaña os seus versos e que ilumina aínda máis o seu sorriso. Como contador, como narrador oral, desenvolve o proxecto Colores del alma, no que xunto co narrador arxentino Alejandro Guanella, promove un diálogo intercultural, integrando música, poemas e lendas da tradición africana, americana e europea.

A música é nel algo esencial. A percusión, dinos nun dos poemas do libro, é parte do seu corazón. El séntese fundido nun instrumento vivo que sempre estivo dentro de si. Esa relación está presente neste Oculto al sol que presentamos. Este libro non é exactamente unha novidade, nin tampouco unha reedición, ou si é as dúas cousas. O certo é que este libro tivo unha edición anterior, noutro selo editorial. A edición actual, inclúe un poema que non figuraba naquel primeiro, Glutamina, dentro dun apartado final que indica “poema engadido”. Dicir que a edición anterior abriulle as portas das universidades e centros que en España traballan e investigan sobre a poesía africana escrita en castelán. Froito dese encontro é o limiar que abre esta nova edición, asinado por Dulcinea Tomás Cámara, da Universidade de Alacante, que sitúa a obra de Bilal no contexto das literaturas hispanoafricanas ou do que ela define como hispanidade africana.

Dulcinea Tomás establece tres liñas ou tres corpus de literatura africana escrita en castelán: a hispanomagrebí, relacionada co pasado colonial español no norte de África, pero que tamén se estende a Guinea. A saharauí, moi forte e con moita presenza e nese sentido, podería lembrar que hai quince días estivo na Coruña o escritor Liamam Boisha, presentando o seu libro Ritos de haima, moi recomendable. A terceira liña ou terceiro corpus denomínase -descoñezo a razón- literatura hispanocamerunesa e a ela adscríbense escritores procedentes de Camerún, Sudán, Nixeria, Angola ou Senegal, como Bilal. Agora que nomeo Camerún lembro aquela reflexión de Borges sobre o imperio portugués, grande imperio do que só resta a memoira e o eco das palabras: Camarao, Camerún; Gabán, Gabón…

Os críticos consideran que para algúns autores destes países e comunidades, o castelán como lingua literaria supón unha terceira vía liberadora, entre a lingua indíxena, limitada en canto a sistema lingüístico e literario, por non estar normalizada, nin moitas veces normativizada e a lingua colonial da que non gustan.

Estamos pois diante dun escritor de orixe africana que escribe en castelán. E este é un feito significativo na poesía de Bilal, xa que o feito de escribir nunha lingua que seguramente non foi a súa de infancia e de adolescencia, supón a posibilidade de forzar a linguaxe ata un extremo no que nós, educados nela dende nenos, seguramente non nos atrevemos, desconstruíndoa ou transformándoa dende o punto de vista sintáctico, de xeito voluntario ou non, o que dá como resultado unha modificación que ten valor significante, ofrecendo imaxes que son unha sorpresa e, tamén, unha revelación: velaí ese título formidable: “Aire de a solas llenas”. No poema Eres, dedicado a Salma, paréceme que se reflicte algo disto que digo:

Eres todo.
El medio y su semejante.
Eres uno e indescriptible.
Eres lo que siento.
Eres lo que se siente.
Eres la emoción.
Pureza al estado puro.
La llamada del humano divino.
Limpio, accesible.
Eres puro humano.
Eres Paz.

Pero non é ese o único trazo de abstracción na poesía de Bilal. O libro vai evolucionando dende unha poesía do próximo, do inmediato e máis evidente, do compartible, ata a libre expresión de versos que son, cada un, coma unha chamada ou coma un lampo, do que é bo exemplo o último poema Glutamina, ao que pertence esta estrofa:

Hasta donde alcanza el ojo
Igual que la misma distancia en el menos
Del opuesto ojo de nuca
Cavidad cerebral de la nada y todo
Cero del instantáneo presente”.

A de Bilal é unha poesía rítmica, como non podía ser doutro xeito, tratándose dun excepcional percusionista. Antonio Gamoneda, no libro Fonación, palabra y escritura, publicado pola editorial Trifolium, sostén que no poema, o ritmo non é unicamente cuestión musical, senón que nas demandas que este esixe, prodúcense asociacións de palabras soprendentes que adquiren significado. O ritmo é pois un valor significante no poema, que dá imaxes e metáforas marabillosas. Algo disto sucede nos poemas de Bilal, onde as aliteracións, eufonías e anáforas producen non só un sentido rítmico, senón tamén emocional, que forzan a significado do verso.

Dicir, tamén que a poesía de Bilal está implicada na sociedade na que vive e tamén na que lembra por ser a súa de orixe,  ollando a realidade do cotián, aquí e alá, por moi excepcional que resulte, velaí, senón, ese poema dedicado ás vítimas do atentado do 11-M ou o titulado Tim Ti Móol (arco iris). Pero é, ademais, unha poesía transcendida de internacionalidade, de alguén que se sente cidadán do mundo e nese sentido convén lembrar a súa reflexión sobre o eu posesivo e o eu colectivo, dialéctica que el, como emigrante e viaxeiro por un continente afastado do seu núcleo familiar orixinario, sente dun xeito particular.

E sempre, de xeito transversal, en todo o libro, o afecto e o amor, con imaxes desta forza: El amor tiene un hoyo como nombre ou proclamacións como esta: lo has buscado y te encontró/ le diste abrazos/ y te apretó hasta quemar/ es el susurro del amor sin más.

E para rematar, vai este poema titulado Primavera (Galicia la asentada), que quizais explique o valor do título do libro, nese verso no que o poeta se proclama “hijo del sol” e no que podemos observar algunha das cousas ata aquí comentadas:

Cuando lo oscuro se aclara paso a paso,
cuando el híbrido
está compuesto de lo medio despejado,
medio oscuro,
cuando lo despejado ya gana terreno sobre lo oscuro,
cuando está y se come un cuarto de lo oscuro,
dos cuartos,
tres cuartos,
cuando ya está totalmente despejado,
cuando lo siento,
cuando la margarita está amarilla, el tojo también,
cuando veo sonreír el pino
y todo lo demás como champiñones,
la cabeza alta, veo de frente con placer,
bebo con boca, ojos, oídos abiertos
toda la energía natural que me faltaba,
oriento todos mis sentidos en la buena onda
que la naturaleza me está regalando.
Me siento bien, hijo del sol,
cuando falta claridad,
la esperanza de ver la primavera es alta.
Estoy lleno de vida a un cuarto,
dos cuartos,
tres cuartos,
totalmente despejado del color blanquiazul.