A MEMORIA DE TODOS

Casa museo memoriaVeño de asistir a unha charla coloquio arredor da memoria histórica, celebrada esta tarde na Casa Museo Emilia Pardo Bazán, no ciclo de actividades que promove todos os primeiros xoves de cada mes, denominado: Os xoves da rúa Tabernas. Programa o ciclo a directora do museo Julia Santiso.  O formato é o de conversa, organizada arredor dun tema presentado por unha persoa con voz no asunto proposto cada mes. Hoxe o título era: Memoria contra o esquecemento e a poñente era Carmen García Rodeja, unha das voces máis autorizadas para falar deste tema, voluntaria da Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica, entidade da que foi, durante un tempo, o rostro visible en Galicia. No programa estaba previsto que a acompañasen Antonia Fraguela e Celsa Díaz Cabanela, ambas denunciantes na querela que dende Arxentina, instrúe a xuíz María Servini. Antes de comezar acordou sumouse outra denunciante, Esther Portela. Con aforo completo, o acto transcorreu nun ir e vir do ánimo de todos entre a emoción e a indignación. A indignación é o sentimento que nos posúe cada vez que nos enfrontamos á evidencia da indiferenza e menosprezo do goberno e das institucións do estado, para coa dor dos familiares que aínda agardan para poder exhumar os restos dos seres queridos asasinados e enterrados nas cunetas de España. Xa temos recollido aquí moitas veces esa realidade, de máis de 120.000 mortos que agardan unha mínima reparación desexada polos seus e negada por este estado canalla que nos tocou en sorte. Este blog está, tamén, ao servizo desa causa e da denuncia dunha inxustiza pola que o estado español ten sido reprendido, incluso, pola ONU.

Memoria na Casa MuseoPero esa memoria é a de todos. Guste ou non guste, tamén dos indiferentes e dos cómplices, aínda que o ignoren. Este estado e esta democracia susténtanse sobre a crueldade e manteñen aberta unha ferida que sangra e supura, un cancro que non ten máis cura ca reparación, máis liberación ca de conseguir que todos os corpos que nos sexa posible exhumar, repousen no panteón familiar, xunto cos seres queridos, cos seus nome nas lousas,  nun lugar ao que se lles poidan levar as flores do amor, ese amor que aínda alenta. Este é un empeño que se libra en contra do tempo, contra o límite da vida daqueles que os coñeceron, os que levan oitenta anos agardando, os amigos e veciños que arredor de cada fosa que se abre, recompoñen cada historia.

Clara, firme e emotiva foi a exposición de Carmen, como foron emotivas e valorosas as de Antonia, Celsa e Esther. As catro, grazas.

Antes da exposición e do coloquio, puidemos ver este vídeo titulado La memoria de la tierra:

http://dai.ly/xpzhx9

 

ANDRÉS CRESPO

Na alborada de onte, faleceu Andrés Crespo, profesor de historia de ensino secundario, pero historiador tamén, entregado á causa da recuperación da memoria histórica e, na medida do posible, do resarcimento das vítimas e dos seus descendentes. É moito o que lle deu a esta causa Andrés aquí en Galicia, sempre empeñado en conseguir xustiza nun país e nun estado que, moralmente, carecen dela.

Coñecino hai algúns anos, cando Santi Macías vivía na Coruña e moitas tardes víanse os dous con Carmen García Rodeja, para tomar unha caña antes de cear. Foron varios os encontros felices que mantiven con eles. Resulta curioso na orde de entradas deste blog, que figure Manon Moreau á beira de Andrés, porque os dous se coñecían, queríanse e compartían traballo, soños e obxectivos.

O momento máis intenso da miña relación con Andrés foi o día da exhumación da fosa das Pontes de García Rodríguez, no ano 2006. Día moi especial nas nosas vidas. Aquela tarde, cando apareceron os restos dos catro asasinados e tivemos a evidencia de que alguén, sen lle temer á Falanxe, se ocupara deles dándolles un segundo enterro, abrindo a fosa, achegando ataúdes para dous e roupa talar para os outros, ordenando os corpos, e cubríndoos de novo, Andrés emocionouse. Esa emoción súa nese instante, será imaxe retida para sempre na miña memoria.

A última vez que nos vimos achegouse el a unha libraría onde eu asinaba exemplares da Noite branca, para me dicir que xa a lera e que pasara a súa proba do algodón, xa que non atopara erros históricos dignos de mención. Observei que traía o libro cheo de marcas e notas nas marxes. Abrazámonos.

Por el, pola memoria que quería recuperar, pola memoria que nos une, pola amizade, recupero a continuación o artigo que escribín coa crónica da exhumación das Pontes e que foi publicado polo Diario de Ferrol. Na fotografía que acompaña o artigo, vemos a Andrés, co seu pelo branco, un dos seus trazos distintivos, xunto co sorriso.

 EXHUMACIÓN: NECESARIA TRISTEZA

Don Darío chega ao cemiterio vello das Pontes de García Rodríguez despois das cinco da tarde. Vén dende Castro de Rei para ser testemuña da exhumación dos restos de Manuel Ramos, Juana Ferreiro e de dous dos seus fillos, asasinados a noite do 22 de agosto de 1936. Octaxenario e residente en Buenos Aires, el viviu o verán pasado a experiencia da exhumación do cadáver do seu pai, liberándose dunha angustia vella que o mancaba. En opinión dos sobriños, mellorou a súa saúde, gañou vida e animouse a regresar a Galicia, el que antes dicía que nunca pisaría España. O pai de Darío tamén foi paseado. Véndoo a el e o que sucede nas Pontes neste día de verán, non se comprende como hai organizacións que negan o valor da recuperación da historia, da proclamación de inocencia dos que padeceron o terror, da exhumación daqueles sepultados en terra anónima; non se entende como aínda hai quen afirma que a recuperación da memoria non é unha necesidade sentida pola sociedade.

Exhumación fosa As Pontes. Arquivo Asociación Memoria Histórica

Exhumación fosa As Pontes. Arquivo Asociación Memoria Histórica

O grupo de persoas que traballan na exhumación sente ledicia ao velo e a nova da súa chegada, na voz de Andrés Crespo, alcanza o fondo da fosa onde Susana Álvarez e Nuria Maqueda traballan con agarimo en descubrir un dos corpos.

Aquela noite de agosto de hai setenta anos, un grupo de pistoleiros falanxistas presentouse no domicilio onde vivían Manuel, Juana e os seus seis fillos. Fixeron saír ao pai e ao irmán maior, executándoos diante da porta. Cargados os corpos nun carro, obrigaron a que Juana e outro dos fillos os acompañaran e, chegados ao cemiterio, fixéronlles cavar a fosa, executándoos tamén a eles, enterrando aos catro xuntos.

O equipo da excavación atopou pola mañá dous dos corpos, un enriba do outro, envoltos nun plástico que, paradoxicamente, ten a cor morada da bandeira republicana. Agora, seguindo as instrucións precisas do arqueólogo Javier Ortiz, os dedos de Susana traballan con extrema delicadeza sobre o terceiro, atopado hai pouco, e que familiares e amigos queren recoñecer como o de Juana. O que resta do corpo está vestido cun sudario, se cadra, unha mortalla e, a interpretación que axiña é asumida por todos, é que, no día que seguíu á execución, o enterrador, amigo de Manuel, deulle aos cadáveres o mellor trato que puido, arroupando un con mortalla e procurando caixa para os outros, extremo este que parece confirmarse cando Aníbal Arroyo, que vén de remplazar a Nuria, dá co que foi calzado do cuarto, atopándose sobre os restos anacos de cristal e cravos que sobreviviron á descomposición da madeira da caixa.

Santiago Macías, vicepresidente da Asociación para a recuperación da memoria, ocúpase de atender aos numerosos medios de comunicación, congregados pola singularidade desta exhumación. Teresa Rivas participa nos traballos de excavación e co equipo colabora Toru Arakawa, xaponés que hai poucos días apareceu por Ponferrada buscando a Santiago, decidido a axudar como voluntario na campaña de verán da Asociación. É el quen máis se afana, decidido a demostrar a utilidade do seu esforzo.

É moita a xente que se congrega arredor da fosa. Están os familiares, pero tamén amigos, veciños, algún político discreto, membros da asociación, un equipo de psicológos dunha universidade madrileña, xornalistas, rapaces dunha asociación cultural das Pontes que queren facer unha reportaxe. Uha das netas de Manuel e de Juana lembra que sabía que ese era exactamente o lugar, porque de nena ía coa súa nai a deixar flores sobre a herba. Outra chora, expresando a mestura de ledicia e de tristeza que sente, tristeza e dor polo pasado, ledicia por atopalos e por saber que, máis alá da morte, unha man amiga velou por eles e informa que o destino dos restos será o panteón familiar. Estarán coa mamá, afirma. Tamén agora foi a amizade quen se mobilizou. Antonio Castro, fillo dun amigo dos executados, foille fiel ao compromiso adquirido co seu pai, quen, antes de morrer, pediulle que en canto puidera fixese algo por eles. Foi el quen falou coa Asociación e quen agora se emociona, por seu pai, polos amigos e por el mesmo.

É importante escoitar o que se comenta nos grupos espontáneos que se forman. Neles, amigos, familiares e veciños falan en voz baixa e reconstrúen a historia dun tempo e dun país dende a memoria durante tantos anos silenciada; unha historia que sempre alentou neles pero que, de seguro, nunca ata foi contada como eles o fan agora, vencendo definitivamente o medo, sentindo que a exhumación ten múltiples valores, entre eles, como lle sucedeu a Don Darío, que axuda a vivir, porque detrás deste acto hai, sobre todo, xustiza, firmeza e amor.