AURORA BERNÁRDEZ, VLADIMIR NABOKOV E OUTROS CAMIÑOS

Risa en la oscuridadO cotián ten cousas sorprendentes. Realmente é el quen lle dá aire aos días. Nel está a aventura maior, a posibilidade de sorpresa, de alegría e, tamén, de decepcións e de tristeza. No cotián váisenos a vida. Vén isto a conto porque estes días, comprobando cantas traducións de Aurora Bernárdez hai entre os meus libros, volvín a Vladimir Nabokov. Ningunha das obras que teño del foi traducida por Aurora e é mágoa, porque si son dela case todo o Calvino que gardo, algún Camus, La Náusea de Sartre, o Cuarteto de Alejandría de Durrell, Simone de Beauvoir; e digo o da mágoa porque me gusta moito como exerce Aurora o oficio de tradutora, o cal sempre supón, tamén, un xeito de escribir. Remexendo, a man deu, ou quedou prendida, a unha novela que non lera, Risa en la oscuridad (Laughter in the Dark), escrita en 1938 e que forma parte xa da obra americana do autor nacido en San Petersburgo.

A lectura deste libro en catro días supuxo unha desas aventuras humildes que suceden no transcorrer das semanas, na quietude do fogar, mentres fóra chove. Son varios os elementos de Risa en la oscuridad que anticipan Lolita, novela ben querida polo director de cine ourensán Xavier Bermúdez e feita película por Stanley Kubrick, en 1963. Está, dende logo, a sedución que a rapaza adolescente exerce sobre o home maduro. Xa o dixen antes de agora, pero non está de máis lembrar que Nabokov e Buñuel son dúas das referencias na obra de Xavier.

A novela narra a historia dun berlinés de clase alta, Albinus, casado e pai dunha filla, que namora de Margot, unha acomodadora de cine. Dende o principio sabemos que a historia non rematará ben, pero non por iso deixamos de ler, velaí a habilidade narrativa de Nabokov, quen nos sorprende con algún xogo malabar extraordinario, como a descrición que fai, cambiando dúas veces a perspectiva, do accidente de coche que Albinus e Margot sofren nunha estrada retorta das montañas da Provence. Albinus case non sabe conducir, circunstancia que compartía con Nabokov, quen nunca aprendeu, dependendo totalmente, dende o punto de vista da automoción, de Vera, a súa muller. Quizais por iso a agasallaba con debuxos de bolboretas fermosas. Porque Nabokov era, tamén, un grande entomólogo, encargado durante un tempo da colección de bolboretas da Universidade de Harvard, exercendo de curador. Un xénero destes lepidópteros recibiu, na súa honra, o nome de Nabokovia.

bolboreta nabokovia

bolboreta nabokovia

A condición de escritor e científico non é infrecuente no mundo da literatura. Goethe deixounos a teoría das cores, a metamorfose das plantas ou os traballos sobre o óso maxilar. En Galicia temos o caso excepcional de Rafael Dieste, autor dun texto sobre os axiomas, dun tratado do paralelismo ou do Testamento geométrico, escollido por Roberto Bolaño como un dos soportes da súa obra maior, 2666, sempre de lectura obrigada e, de maneira particular hoxe, cando asistimos a esa convulsión, case revolucionaria, que padece a sociedade mexicana.

Interior casa Dieste e Carmen

Interior casa Dieste e Carmen

Lembrar, pechando este círculo, que Aurora coñeceu a Cortázar pouco antes de mudar este a vivir no piso de Dieste e Carmen Múñoz na Rúa Lavalle, realquilado a Cortázar por Luis Baudizzone, o encargado por Carmen e Rafael de se ocupar das súas cousas en Bos Aires, no tempo no que Dieste foi lector de castelán en Cambrigde.

Esta Margot da historia lembroume a do tango de José Ricardo e Celedonio Flores, interpretado por Gardel. E volvín de novo, con saudade, ao café Margot, alá por Boedo, onde conservan os seus presuntos guantes e o seu bolso, café onde sitúo un dos relatos do libro Para seguir bailando, o titulado, precisamente Margot a noite e un adeus. Así son os camiños do cotián e aquí deixo o tango en versión de Joan Manuel Serrat.

JULIO CORTÁZAR E JOHN KEATS OU CANCIÓN DA VIDA

Este ano cúmprese o centenario do nacemento de Julio Cortázar. Será para agosto, o 26. Antes e despois serán moitos os xeitos de lembralo. De novo editaranse os seus libros e os libros escritos sobre el; haberá concertos de jazz e gravaranse discos cos temas que saen nas súas historias; inauguraranse exposicións; proxectaranse ciclos cinematográficos coas películas e curtametraxes baseadas na súa obra; desenvolverase programación cultural nun bo número de lugares do mundo con conferencias, recitais, mesas redondas. Galicia, a el vinculada e que custodia unha parte importante do seu legado, non será allea a esta celebración.

Eu levo varias semanas roldando arredor del, pois existe interese nunha nova edición daquel: Respirar polo idioma, os galegos e Julio Cortázar, que publicara no 2006. Será un libro novo, que incorporará novos datos que apareceron entre as cousas que aquí chegaron co legado fotográfico e que xa figuraban na edición castelán, pero non na galega. Quizais sexa outro o título e será outra a maquetación e o deseño de cuberta.

Repasando, volvín ao seu libro Imagen de John Keats, extraordinario texto arredor do poeta romántico inglés. Escribía eu en Respirar polo idioma, que este era seguramente o libro máis galego de Cortázar, non só por estar escrito no apartamento realquilado a Rafael Dieste e Carmen Múñoz, onde Cortázar vivía en 1949, e en ausencia destes, senón porque polas súas páxinas transitaban Eduardo Blanco Amor, Luís Seoane, Mariquiña Valle Inclán ou Lorenzo Varela.

Para min John Keats é voz poética fundamental. Na novela A casa dos encontros de Martin Amis, que ten versión galega de Eva Almazán, publicada por Galaxia, nun momento determinado desa longa carta que o protagonista escribe á súa media filla Venus, fálalle de novela e de poesía. Di, por exemplo, que a novela rusa compensa en parte a historia do país que pon os pelos de punta, pero sobre todo, e afirma que ao contrario da novela, a poesía inglesa non tolera o xuízo dos demais, xa que é un corpo poético que non se arreda ante ninguén e dalgún xeito envexa ter esa polis e esa poesía. Cando pasei por esa páxina da novela, pensei, inmediatamente en John Keats.

José Ángel Valente ocupouse del e traduciu dúas das súas odas, as dedicadas á melancolía e a da urna grega. A min a que máis me gusta é a do reiseñor e lamento non ter unha versión galega para compartir. Paréceme un poema extraordinario, dun Keats xa enfermo, pero aínda vital, que soña con vivir gozosamente, elevándose entre as árbores para xuntar a súa voz á do reiseñor, contrapoñendo a fugacidade dos desexos humanos coa eternidade da natureza. Os vinte ou vinte e cinco primeiros versos son marabillosos.

John escoitaba o reiseñor nos anoiteceres de Hampstead, e a súa oda nacerá do entresoño coma unha aperta ao circundante, a un mundo que o canto da ave sensibiliza, volve acorde total. A máis varia de todas, aberta sinfonicamente ao ámbito que John busca aprehender, esta oda é un resumo da xuventude ansiosa e feliz do poeta, triunfo da “desvelada angustia” antes do cercano outono. (Julio Cortázar. Imagen de John Keats. Páx. 314 da edición de Alfaguara de 1996).

Hai dous ou tres anos vin unha preciosa película, Bright Star, de Jane Campion, que narra os últimos anos da vida de Keats. A plasticidade da película recrea, en parte, eses primeiros versos. Obteño ese vídeo en You Tube, quizais elaborado por “santiagosss”. Non sei de quen é a tradución. As imaxes son fotogramas da película. Debaixo, para quen se atreva ou poida, vai o texto en inglés.

Ode to a Nightingale

My heart aches, and a drowsy numbness pains
My sense, as though of hemlock I had drunk,
Or emptied some dull opiate to the drains
         One minute past, and Lethe-wards had sunk:
‘Tis not through envy of thy happy lot,
         But being too happy in thine happiness,—
                That thou, light-winged Dryad of the trees
                        In some melodious plot
         Of beechen green, and shadows numberless,
                Singest of summer in full-throated ease.
O, for a draught of vintage! that hath been
         Cool’d a long age in the deep-delved earth,
Tasting of Flora and the country green,
         Dance, and Provençal song, and sunburnt mirth!
O for a beaker full of the warm South,
         Full of the true, the blushful Hippocrene,
                With beaded bubbles winking at the brim,
                        And purple-stained mouth;
         That I might drink, and leave the world unseen,
                And with thee fade away into the forest dim:
Fade far away, dissolve, and quite forget
         What thou among the leaves hast never known,
The weariness, the fever, and the fret
         Here, where men sit and hear each other groan;
Where palsy shakes a few, sad, last gray hairs,
         Where youth grows pale, and spectre-thin, and dies;
                Where but to think is to be full of sorrow
                        And leaden-eyed despairs,
         Where Beauty cannot keep her lustrous eyes,
                Or new Love pine at them beyond to-morrow.
Away! away! for I will fly to thee,
         Not charioted by Bacchus and his pards,
But on the viewless wings of Poesy,
         Though the dull brain perplexes and retards:
Already with thee! tender is the night,
         And haply the Queen-Moon is on her throne,
                Cluster’d around by all her starry Fays;
                        But here there is no light,
         Save what from heaven is with the breezes blown
                Through verdurous glooms and winding mossy ways.
I cannot see what flowers are at my feet,
         Nor what soft incense hangs upon the boughs,
But, in embalmed darkness, guess each sweet
         Wherewith the seasonable month endows
The grass, the thicket, and the fruit-tree wild;
         White hawthorn, and the pastoral eglantine;
                Fast fading violets cover’d up in leaves;
                        And mid-May’s eldest child,
         The coming musk-rose, full of dewy wine,
                The murmurous haunt of flies on summer eves.
Darkling I listen; and, for many a time
         I have been half in love with easeful Death,
Call’d him soft names in many a mused rhyme,
         To take into the air my quiet breath;
                Now more than ever seems it rich to die,
         To cease upon the midnight with no pain,
                While thou art pouring forth thy soul abroad
                        In such an ecstasy!
         Still wouldst thou sing, and I have ears in vain—
                   To thy high requiem become a sod.
Thou wast not born for death, immortal Bird!
         No hungry generations tread thee down;
The voice I hear this passing night was heard
         In ancient days by emperor and clown:
Perhaps the self-same song that found a path
         Through the sad heart of Ruth, when, sick for home,
                She stood in tears amid the alien corn;
                        The same that oft-times hath
         Charm’d magic casements, opening on the foam
                Of perilous seas, in faery lands forlorn.
Forlorn! the very word is like a bell
         To toll me back from thee to my sole self!
Adieu! the fancy cannot cheat so well
         As she is fam’d to do, deceiving elf.
Adieu! adieu! thy plaintive anthem fades
         Past the near meadows, over the still stream,
                Up the hill-side; and now ‘tis buried deep
                        In the next valley-glades:
         Was it a vision, or a waking dream?
                Fled is that music:—Do I wake or sleep?