NEIRA VILAS e CHAO REGO

Foi esta pasada unha dura fin de semana para aqueles que andamos arredor da literatura galega. A perda sucesiva de Pepe Neira Vilas e Pepe Chao Rego, deixounos dobremente orfos.

Coñecinos e trateinos, máis a Neira Vilas que a Chao Rego. Si axudei, sendo vocal da xunta directiva da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega, a organizar a celebración dos actos de homenaxe a Pepe Chao, en Vilalba, co gallo de serlle outorgada a letra E de escritor, aínda que, daquela, o principal do traballo correspondeulle a Yolanda Castaño.

DCIM100MEDIA

DCIM100MEDIA

Con Neira Vilas a relación quizais se iniciou forzada, xa que cando máis intimei con el e con Anisia foi no tempo que traballei para a Consellería de Cultura nos días do bipartito. Porén, foi el quen deu un paso adiante, paso xeneroso que sempre lle agradecín, porque cando saíu publicado o primeiro libro sobre nós e Julio Cortázar publicado por Linteo: Respirar polo idioma, os galegos e Julio Cortázar, interesoulle moito. Chamoume e escribiume en varias ocasións, ofrecéndome a memoria que tiña de Julio Cortázar, tanto dos días de Bos Aires, como dos de Cuba. Por el souben que Cortázar asistira a unha conferencia de Francisco Luis Bernárdez sobre Rosalía no Centro Galego, acompañando a Aurora Bernárdez.

Resulta curioso que do tempo de Cortázar en Cuba tamén me falou Ramón Chao, irmán de Pepe Chao, porque coincidiu con el en 1969, nunha viaxe a Cuba, embarcados nun avión ruso Tupolev, ambos convidados pola Revolución a celebrar o seu décimo aniversario. Esa historia cóntase no libro: O soño galego de Julio Cortázar, tamén publicado por Linteo.

DCIM100MEDIA

DCIM100MEDIA

Non sei cando foi a última vez que estiven con Chao Rego, saudeino algunhas veces polas rúas de Compostela hai xa bastantes anos. Del gardo lembranza de varias lecturas, entre elas o revelador Prisciliano, profeta contra o poder, que non sei se é posible atopar hoxe, porque A Nosa Terra, a editorial que o publicou xa non existe, e, tamén, O demo meridiano-lembranzas dun transgresor-, que editado por Xerais supoño que segue estando vivo nas librarías. Con Neira coincidín en agosto, na feira do libro da Coruña. Dese día son estas fotos que Pepe Carballude propuxo que fixeramos e que hoxe lle agradezo, xa que foron iniciativa súa. Conmóveme o agarimo a a tenrura con que sostén, nesta, a man de Neira.

RAMÓN PARADA JUSTEL (II)

Mañá presento no Museo de Belas Artes da Coruña o libro O soño galego de Julio Cortázar, publicado pola editorial Linteo e do que xa din conta nunha entrada anterior. Esta será a primeira presentación, aínda dentro do ano Cortázar, as seguintes virán en xaneiro.

Parada Justel. Coruña

Teño preparada unha presentación con imaxes e hoxe pola tarde, quedei con Manuel Mosquera para probar se todo funcionaba correctamente, dende o punto de vista técnico. Cando cheguei, dixéronme que el avisara do posible atraso duns minutos. Aproveitei e subín á sala 5, do terceiro andar, que alberga a pintura galega do século XIX. Sabía que por alí tiñan que estar os cadros de Ovidio Murguía Castro e de Jenaro Carrera Fernández, membros con Ramón Parada Justel e Xaquín Vaamonde Cornide, da Xerazón Doente. Efectivamente, os cadros están alí. O que non sabía é que tiñan tamén en depósito, cedidas polo Museo Arqueolóxico de Ourense, dúas obras de Parada Justel, tituladas: O tempo, aplicación e emulación A Maja.

Maja Parada Justel

O primeiro é difícil de apreciar e necesita unha restauración urxente. Deixo aquí imaxe dos dous, como complemento da exposición que estes días pode verse en Ourense e da entrada de onte.

P.D. curiosa. Leo o último libro de Fernando Alonso Romero, San Mamed, origen precristiano y significado del culto, publicado por Andavira Editora. Nel, Fernando conta que Conde Valvís descubriu na ermida do Santo, na serra que leva o seu nome, unha lauda visigoda e cita: “pero se la llevó la familia Parada Justel, propietaria del terreno; posteriormente se perdió y se ignora el paradero”.

O SOÑO GALEGO DE JULIO CORTÁZAR

Libro novo. Trátase dunha edición revisada, aumentada e cun traballo final inédito, sobre a relación de Julio Cortázar con Galicia e cos galegos e dos galegos con el.

Inclúe case todo o libro do ano 2006, aquel “Respirar polo idioma, os galegos e Julio Cortázar”, pero vai moito máis alá, porque dende entón apareceu nova documentación que non invalidou ningún dos aspectos que pretendía salientar naquel libro, máis ben o contrario. O que sabemos agora e non sabiamos entón, reafirmounos na singularidade da relación que mantivo connosco, velaí, senón, as imaxes nas que vemos a Cortázar e a Aurora en Galicia; fotografías comentadas por el por detrás, colección á que pertence a que figura na cuberta do libro. Está, tamén, a fermosa carta que lle escribe a Eduardo Jonquières, o amigo pintor, a quen refire a primeira viaxe, a do ano 1956, e na que se expresa con paixón da Galicia que viu. Esta carta alimenta o título do libro, que muda e pasa a ser “O soño galego de Julio Cortázar”, pois nela o escritor confesa que, de ter un Deux Chevaux, viría pasar unha temporada aquí con Aurora, dedicándose a pasear, pescar e herborizar como Rouseau. Pero hai máis. Cando se publicou Respirar polo idioma, Pepe Neira Vilas chamoume para comentar que el coñecera a Cortázar. A partir de aí foron varias as cartas que recibín, nas que lembraba para min a relación que os dous mantiveron en Bos Aires, primeiro, e na Habana despois. Tamén esa información xenerosa de Neira Vilas se incorpora a este novo libro.

A publicación do epistolario de Luís Seoane, en edición dixital do Consello da Cultura Galega, ofreceu algunha información complementaria sobre a relación de Luís, Maruxa, Aurora e Julio, enriquecendo así o capítulo que analizaba a amizade que mantiveron durante tantos anos. Ademais, completa vai agora, coa súa autorización, a entrevista que Ramón Chao lle fixo no ano 1977, para o programa Esbozos, de Radio Francia Internacional e da que na edición anterior só se ofrecía un fragmento.

portada cortazar web

A terceira parte desta nova edición, titulada Presenzas supón, ao meu xuízo, unha achega novidosa, xa que analiza a presenza da obra de Cortázar na cultura galega contemporánea. Falo de presenza e non de influenza, por ser aquel un concepto máis amplo e enriquecedor, e digo cultura e non literatura, porque presenza hai na literatura galega, claro, pero tamén no cine, teatro, artes plásticas, mundo editorial, universidade, música ou asociacionismo cultural. Máis de 50 creadores e profesionais de diferentes ámbitos, me axudaron na elaboración deste apartado e a todas e todos quero agradecer a súa disposición e xenerosa colaboración.

O soño galego de Julio Cortázar é a homenaxe que a editorial Linteo rende a este autor no ano do seu centenario, como homenaxe foi a publicación da versión galega do relato Autoestrada do sur, que a editorial Trifolium publicaba a principios de ano. Para min é unha emoción e un orgullo formar parte deses dous proxectos.

Fantástico me parece o traballo de Linteo, na elaboración da cuberta do libro novo. As transparencias da caixa do título, permiten apreciar sen interrupción esa imaxe na que vemos a Cortázar sentado no cruceiro da ponte da Ramallosa, coa man esquerda vendada por unha queimadura causada polo sol das Rías Baixas.

ESCRIBIR

Volvo ao libro Singulares de Adonis, o poeta sirio, residente en París, na edición publicada por Linteo, a editorial de Ourense, en tradución de Trino Cruz e Khalid Raissouni.

Volvo ao penúltimo poema dese libro, no que Adonis tenta explicar que escribe e que non escribe. Dinos, por exemplo, que escribe cousas que non se escriben fóra do costume e do que se di, pero que, ao cabo, non é el quen as escribe. Logo o poema constrúese sobre estrofas nas que nos di o que non escribe. Afirma, entón, que delira sobre o seu ser e a súa grandeza, fala daquilo que o domina e cara onde o leva o corpo. Enumerando o que non escribe, confesa que cada vez que procura aclarar algo non fai máis que aumentar a ambigüidade. O poema é moi fermoso, sobre todo cando di cousas como esta: Eu non escribo, eu vólvome xerar nunha nova alegría.

Cada vez que regreso a este texto, dáme por pensar nas razóns que me levan a escribir a min. Lembro, entón, que pasei varios anos da vida tentando deixar de facelo, ata que me decatei da inutilidade desa teima, porque só aceptándome e deixándome levar por esa paixón, podería atopar algo de acougo. Por que escribo?

Adonis

Dei varias razóns ao longo do tempo. Nalgún momento dixen que era por comunicar e compartir, cousa posible. Tamén fixen miña aquela frase, coido que de García Márquez, de que un escribe para que o queiran. Como frase non está mal, pero esa non é razón última, sobre todo cando un non é autor de éxito e non percibe ese cariño máis alá do círculo íntimo das amizades, que xa me quererían pola amizade en si, aínda sen escribir, como quero eu aos meus amigos escriban, canten, bailen, ou non. Ademais, postos a procurar agarimo, mellor sería colaborar cunha ONG ou formar parte dunha sociedade filantrópica.

Cheguei a pensar, tamén que escribía para min, só para min, por exorcizar pantasmas, por aforrar no psiquiatra, por me concentrar nunha distracción que ofrecese, ato tempo, a posibilidade de transcender as horas que nos tocan, razón esta que quizais si alente nun substrato fondo de moitos dos que escribimos. Pero non é iso, ou non é ese o núcleo da cuestión.

Crear mundos, recuperar a memoria da estirpe e da tribo, botar algo de luz sobre os misterios, poñer a palabra ao servizo do que creo xusto, tamén cismei e algo de todo iso hai, pero non só. Por cartos, non, de ser por iso, a saída, dende hai tempo, sería o abandono.

Dende neno, dende que leo, son consciente de que hai momentos, infrecuentes, pero posibles, na lectura dunha historia ou dun poema, nos que sinto unha emoción que me conmove. Esa emoción trasládame a un tempo da nenez na que eu era un ser inocente que se deixaba coidar e querer polos seus, en particular polo meu padriño, meu pai e miña nai. Lembro algúns momentos ou ritos repetidos dese coidado nos que sentía algo, acaso un son mineral, unha expansión, que me enchía o peito e saía de min como unha alegría silenciosa ou un pracer incomunicable que me mareaba. Non duraba moito, pero si se repetía cada domingo cando meu padriño me limpaba os zapatos, cando meu pai me levaba á sesión infantil do cine, cando miña nai me bañaba no gran balde de zinc, logo de quentar o aseo con alcohol de queimar.

garza haikuCo paso dos anos, o máis semellante a aquela sensación atopeino no gozo deses libros aos que me refiro. Na lectura, a sensación era semellante á da nenez, pero eu tiña máis idade e adoitaba ou adoito pensar que nese lampo interior, que agora é lampo e non sentimento mineral, hai algo de iluminación e de felicidade, algo fráxil, sutil e efémero, que ten un efecto liberador. Hoxe dáme por pensar que escribo por conseguir vivir e ofrecerlle aos demais un momento así. Un só. Por experiencia sei que iso unicamente se atopa na brevidade dun verso ou nun parágrafo extraviado na selva de palabras dunha novela.

Se acepto iso, xorde outra pregunta. Por que escribo ou escribimos tanto? Non sería mellor traballar en silencio, escribir só o xusto, verso a verso, procurando a conxunción de palabras que faga posible ese instante de maxia e de misterio. Bastaría ser como Matsuo Basho, quen consideraba que “aquel que crea entre tres e cinco haikus durante a súa vida é un poeta de haiku. Quen chega a dez é un mestre”. Dez haikus, trinta versos, cento setenta sílabas. Este é un haiku seu, aínda que na tradución perde a exactitude da medida.

Este camiño
xa ninguén o percorre
agás o crepúsculo.

Si, podería bastar a contención e a procura do equilibrio e escribir un só haiku que emocione; aínda que acaso ese esforzo e ese exceso de escribir responda tamén a esa pulsión, e esta sexa a razón íntima do exceso verbal. Escribir e escribir moito, actividade fabril e febril, na crenza, acaso errada, de que entre moitas páxinas, tantos parágrafos e estrofas, tantas frases e versos, acaso un, so un, se cadra por azar, acade esa felicidade. Escribir milleiros de palabras como quen debuxa nubes de estorniños, soñando con algún que se salve dos depredadores, que acade a perfección. Penso, ás veces, que ese esforzo compensase unha vida.  Pero como saber cumprido o soño?