DE DOLMENS E DE MÁMOAS POR TERRAS DO XALLAS

Hoxe, desafiando a chuvia, Daniel e eu saímos de excursión co obxectivo de visitar varios monumentos megalíticos das Terras de Xallas, esas que van dende Mazaricos a Vimianzo, pasando por Zas e Dumbría. Non saímos cedo, que a noite do sábado foi longa e algo había que durmir.

Mina da Parxubeira, Arca da Piosa, Pedra da Arca e Casota de Berdoias, esa era a ruta, polo medio, a ponte de Brandomil e a riqueza etnográfica do lugar de Berdoias. Tamén procuramos cogumelos. Unha dúcia de níscalos dos que, xa na casa, perdemos dous, que Maribel non os come con vermes.

Dolmen de Pedra da Arca

Dolmen de Pedra da Arca

Eu gozo desa rota que normalmente remato en Dombate e na cidade de Borneiro, pero que hoxe acurtamos, deixándoa en Berdoias. Todos estes monumentos megalíticos son fermosos e únicos, cada un coa súa singularidade, cada un coas súas circunstancias. A Parxubeira ergue a súa ruína no centro do lameiro, coa mámoa moi ben debuxada arredor. Fáltanlle lousa e antas, pero alí está o que resta, cara o ceo con orgullo, no seu silencio de séculos. A Arca da Piosa, coas súas lousas ciclópeas, rodeada das plantacións de eucaliptos dunha explotación privada, ofrécenos o eco que dende ela produce a nosa voz sobre o pequeno val circular que domina. Nela situou Eduardo Pondal a tumba do heroe Brandomil. Pedra da Arca, quizais fortalecida coa enerxía eléctrica que viaxa pola liña de media tensión que lle pasa xusto por riba, amósase humilde na súa grandeza. Hai quen di que é máis monumento que o propio Dombate. Dende logo, debe ser dos máis grandes do país. Fáltalle unicamente a lousa que pecharía a cámara. Dentro, na cara interior dunha delas, os gravados que durante anos foron coñecidos no mundo da arqueoloxía, como The Things (A Cousa) formas sen determinar, que estudios recentes consideran cachalotes, como tamén lle sucede aos de Dombate, e a os de varios dolmens de Portugal e de Bretaña. A casota de Berdoias resulta familiar e, ademais, foi integrada durante centos de anos pola comunidade no seu vivir cotián, xa que era empregada como cuberto dos pastores. É pequena, expresión dun megalitismo serodio, porén, é posible que no interior das súas lousas estea representado o infindo firmamento que sobre ela brilla polas noites.

Casota de Berdoias

Casota de Berdoias

Eu confiaba en que a adquisición de todas por parte da Xunta e a declaración do parque megalítico da Costa da Morte, faría algo por elas, por estas e polo resto que a terra toda está inzada de antas e de mámoas. Pero o estado de abandono no que se atopan é triste e penoso. Velas así perturba o gozo que un quere sentir por poder agarimalas de novo. Comestas de silvas e xestas, con lixo nas cámaras, cos gravados das lousas repasados por riba con pedras e madeiras, ata perderse o sutil trazo da liña orixinal que sobrevivira aos séculos: en todo estás e ti es todo,/ pra min e en min mesma moras,/ nin me abandonaras nunca,/ sombra que sempre me asombras. E, polo que se ve, aí seguimos.

(Ben se ve que as fotos de hoxe son miñas)

 

MAZARICOS

No inverno, estamos afeitos a ver, na Boca do Río de Carnota, un bando numeroso de mazaricos curlís –zarapito real en castelán-, grandes e repoludos, co seu medio metro de alzada e o seu longo peteiro. Non é frecuente que esta especie se reproduza en Galicia, aínda que os datos apuntan a un incremento de individuos que permanecen connosco cando chega a primavera. O normal é que, finalizado o inverno, procuren outras xeografías e outros climas.

Porén, esta pasada fin de semana puidemos ver dous bandos no litoral de Lira, un de 40 individuos e outro de algo máis dunha ducia, o primeiro composto todo el por mazarico chiador, e o segundo por mazarico rabipinto, ambos os dous bastante máis cativos que o curlí. A este segundo grupo pertence os que se ven na fotografía tomada á caída da tarde do venres 26 de abril, no Ximprón, aínda que nela, por ser contraluz, non se distingue o ton dourado da plumaxe de verán.

Mazaricos no Ximprón. Fotografía Maribel Longueira

Mazaricos no Ximprón. Fotografía Maribel Longueira

A presenza do mazarico debeu ser moi importante, non só no litoral, por máis que hoxe as guías así nolo presenten. Sería ave abundante nas brañas, zonas húmidas e searas dese territorio que as xentes de Muros e Carnota chaman “A montaña” e que hoxe son terras do concello de Mazaricos. Quizais a eses de terra dentro se refería Eduardo Pondal no seu poema, que ben lido podería ser metáfora dos tempos que vivimos:
Ouh mazarico, que cantas
no jungal vougo e sombrizo,
non ergas tan triste pranto,
non cantes máis, mazarico:
como fouce de ferro aguzada
mesmo na alma te sinto.
Antr’as espesas canizas
do angoeiro húmedo e frío,
non cantes máis, compañeiro,
compañeiro mazarico:
como fouce de ferro aguzada
mesmo na alma te sinto.
As esperanzas fallaron,
as alegrías fugiron,
o corazón ‘stá deserto…
Non cantes máis, mazarico:
como fouce de ferro aguzada
mesmo na alma te sinto.
Mazarico. Páxina clop.zonalibre.org

Mazarico. Páxina clop.zonalibre.org

O mazarico ten o seu lugar no refraneiro do mar, tal e como o recolle Clodio González Pérez: Mazaricos na praia a cantar, os mariscos a aboiar. Tamén nos xogos infantís, como esta canción de descartar, recollida por M. Barrio e N. Rielo para o proxecto Orella Pendella, ditos, recitados e cancións infantís:

 

 

Pico, pico, mazarico,
¿quen che deu tan longo “pico”?
Deumo Deus e San Santiago
para picar o pan no agro
e piquei e repiquei,
cen milliños encontrei
e boteinos a moer
e os ratiños a comer
e agarrei un polo rabo
e boteino naquel cabo
e tamén agarrei outro
e boteino naquel souto
e vin de moita “prisa”
tocando a miña gaitiña
pero víronme os ladróns
e roubáronme os calzóns.

Na novela Purga, da escritora finlandesa Sofi Oksanen, traducida ao galego por Tuula Ahola e publicada pola editorial Rinoceronte, o personaxe de Aliida, unha estoniana que no transcorrer da súa vida padece a ocupación rusa, a alemá e de novo a rusa, muller moi supersticiosa, escoita coma un agoiro o mazarico que canta na extrema entre os pasteiros e o bosque.