ARTE E NATUREZA: A BELEZA DO EFÉMERO

En Camelle de novo, convocados por Antón Sobral, para unha nova experiencia de Arte e natureza, alí, nese espazo onde Man interpretou mellor que ninguén a relación que existe entre a natureza e a creación artística, entre o ser humano e o medio que habita, relación de vida e de morte que el levou ao extremo, nos dous casos.

A min tocoume falar das crebas, cousa que fago contento, sempre que me deixan. A proposta era, na medida do posible, traballar con elas, co azaroso que ofrece o mar. A charla foi o sábado pola mañá. Logo veu oAntón cantando xantar colectivo e a música. Sorprendeume Antón, collendo a guitarra e lanzándose a cantar, coma gaucho. Tamén cantou Marta Quintana. Logo, acudimos todos á praia das Lobeiras, en Arou, onde cada quen soñou e construíu algo que, sendo fermoso, tamén era efémero e sen por que, como a rosa e, ao tempo, respectuoso co medio. No móbil recollín algunha das intervencións, non todas e é mágoa, porque fixeron cousas marabillosas Marta Calvo, a máis nova do grupo; Jorge Valenciano; Cristina Ferrández ou David Herguedas, os dous chegados de Asturias, que nos contaron dunha exposición que preparan en Xixón e que se inaugura o mes que vén, sobre os depósitos de escoira que Endesa depositou durante décadas no Cabo Negro, coa conseguinte transformación da paisaxe e desaparición da vida.

Velaí algunha das cousas que fotografei. Esta primeira é a peza de Isabel Alonso,

Isabel

Aquí Soledad Pite traballa concentrada na súa obra: tinxir de cor a corda crebeira, conseguir logo un negativo da impresión e, posteriormente trasladar o resultado a unha acuarela que, sobre o papel, evocará unha paisaxe,

Sole

Sutil e evocadora, esta liña de Delia Vilavedra

Liña amarelaMarga Santiago xogou cos elementos minúsculos que atopou, primeiro xuntándoos, logo individualizándoos. A min, este xardín gustoume moito,

Marga

Fantástico este viraventos de Rafael Vázquez, que funcionaba moi ben co norte da tarde,

Viraventos

Evocando o espírito de Man, tiven ocasión de me bañar, o sábado pola tarde e o domingo pola mañá. O domingo, dende a auga vin pasar a ringleira de camiñantes que acudiron á chamada da organización da Ruta dos Faros, en etapa que, nacendo en Arou, chegaba a Camariñas: Areal do Trece, Cemiterio dos Ingleses, Cabo Vilán. Vintecatro quilómetros para os centos de persoas que se deron cita, e camiñar por un dos espazos litorais máis fermosos do país. Entre os convocados, o noso fillo Daniel e Inés.

Poema CamelleO peirao de Camelle, máis alá do que fora xardín marítimo de Man, onde os enormes bloques desafían o océano, debe ser lugar escollido para ceibar cinzas, ben por decisión dos finados ou dos familiares. No formigón quedan as placas metálicas que lembran que a memoria dos seres queridos, nomes que se acompañan de versos e parágrafos de libros.

Ruda

Tivemos dificultades para sobrevivir nunha cadeira de rodas, que Maribel está impedida dun pé, por operación recente. Beirarrúas imposibles, feridas no pavimento, ascensores que non funcionan. Durmimos, finalmente na Hospedaxe La Fe, xa en Ponte do Porto, con cuarto accesible en anexo ao edificio principal. Ademais, había bastante ocupación pola convocatoria dos faros e no almorzo catamos o biscoito caseiro No inicio do camiño de acceso ao cuarto anexo, florecía a ruda. Levaba moito tempo sen vela e non sei se algunha vez, antes de agora, repararía nela con flor.

Foi unha alegría atopar tanta xente querida e coñecer a outra, coa riqueza que iso supón. A todas e a todos estou moi agradecido porque entre todos axudaron a que Maribel participase do encontro e todos lle deron cariño, velaí a relación: Antón Sobral, Xesús Franco, Carme Hermo, Jesús Calvo, Isabel Alonso, Jorge García Valenciano, Eduardo Méndez, Berta Peláez, Olga Prieto, Marta Quintana, Marina Ramón, Alejandra Sampedro, Marga Santiago, Andrés Serodio, Mar Tajes, Francisco Tajes, Delia Vilavedra, Cristina Ferrández, Marisol Pite e Pedro Ávila, Rafael Vázquez e David Herguedas e Andrea, que tanto nos mimou.

Por certo, Francisco Tajes, veciño de Camelle e que nos acompañou cada día nos actos que se desenvolveron no museo de Man, contoume cal é a variante para se referir as crebas nese litoral: “crebantes”. Tamén nos sorprendeu a todos coa súa experiencia. Chamoume a atención o que nos dixo de que cando un corpo se perde no mar, os dos homes afunden e os das mulleres non e que, en calquera caso, un corpo humano aboia a partir do noveno día. Experiencia dun lobo de mar que eu non vou discutir.

O 17, ao mediodía, celebrando as Letras, rematamos cun recital con versos de Antón Sobral, Xesús Franco, Manuel Rivas, Eva Veiga, Luisa Villalta e algún meu. Manolo, Eva e Luisa non estaban connosco, pero os seus versos crebeiros, si.

Remato con Marta Quintana. A Camelle veu sen arpa, que é o seu instrumento. Aquí deixo esta fermosa mostra do seu traballo:

 

LETRAS GALEGAS PARA FILGUEIRA

Dende que soubemos da decisión da Academia, de dedicar as letras galegas do ano que vén a Xosé Filgueira Valverde, son varios os correos electrónicos que recibín, con esta mensaxe:

Rexeitemos homenaxear no Dia das Letras de 2015 ao falangista Filgueira Valverde
Non ao avasalamento da R. Academia Galega polo Consello C. G.
Non a submisión da Cultura Galega ao PP
Xuntanza das Asociaciones Culturais e Cívicas para eleger a personaxe das Letras Galegas 2015.

Non sei se o PP ten algo que ver con esta decisión. Coido que non. É certo que o nome de Filgueira xa entrara outras veces no debate, sen acadar consenso. Ata onde eu sei, a Academia decide en tres votacións, a primeira pretende seleccionar tres candidatos entre os propostos de cada ano, a segunda descarta o menos votado entre eses tres, e a terceira proclama o máis votado dos dous que restan. Este ano, os candidatos proclamados eran: Manuel María, Ricardo Carvalho Calero, Xela Arias, Filgueira Valverde e Celestino Fernández de la Vega.

Dous son, ao meu xuízo, os elementos esenciais que debe reunir un candidato: ter obra escrita en galego e ser referencia polo seu compromiso e posicionamento ético. Filgueira cumpría o primeiro sobradamente, non teño demasiado criterio para axuizar o segundo. O que si penso é que a lingua pertence a unha comunidade e esta está formada por xente de pensamento distinto, polo tanto, todos os sectores da sociedade, deberían sentirse representados na festa da lingua e da literatura. Nese sentido, para min, calquera dos candidatos deste ano sería digno merecedor do premio, como o son, tamén, sen estaren nomeados, pero cumprindo o requisito dos dez anos transcorridos dende a morte, Luisa Villalta, Fiz Vergara Vilariño ou Carlos Casares.

Máis pertinente sería, para min, o debate sobre se é necesario porlle nome cada ano á celebración da lingua e das letras. Non vincular esa festa a ninguén daríalle o pulo da vida, a levidade primaveral do aire, e non o estigma e o peso da morte, que hoxe alentan por tras dela como expresión dun inconsciente no que non queremos reparar. Tamén poderiamos discutir sobre se o día da festa debe ser feirado ou non. E aínda hai outro debate, de máis calado, que ninguén quere enfrontar, pero que sería imprescindible: representa hoxe a Academia, coa súa estrutura vella de loxa secreta, co seu xeito de funcionar e de nomear académicos tan pouco transparente e tan sometido a grupos de poder, ao conxunto da sociedade que vive a lingua e na lingua?

Non é a designación de Filgueira Valverde o que a min me afecta. Respéctoa. Estou en débeda con el por moitas cousas e no meu último libro As crebas, outro xeito de andar ao mar, cito e recollo un traballo seu de investigación. O que me proe é ver que na meirande parte das institucións culturais do país figuran os mesmos nomes que representan os mesmos grupos de influencia, no que non podemos deixar de considerar afán de control e limitación da expresión de liberdade e de alegría da nosa cultura que, case sempre, camiña afastada desas institucións que deberían convocar e aglutinar e que, normalmente e agás actuacións concretas, só producen indiferenza.

LUíSA VILLALTA

Hoxe cúmprense dez anos do pasamento de Luísa, da ausencia. Dez anos hoxe sen Luísa Villalta, pero con ela. Luísa era parte do noso amor, da nosa forza, a forza do noso amor que nunca será inútil. Luísa sempre contigo no violín e na palabra, no puño ergueito, no tango e no verso, Luísa, sempre connosco, contigo, a amizade ten flor que rebenta nas paredes, onde nace e deita o sol de dentro. A nosa amizade que nacera en Castellón e en Morella, nunha noite de tangos, con Gonzalo Navaza e con Alfonso Álvarez Cáccamo, lembras?, a nosa amizade quería rebentar ao longo do camiño; facendo o camiño solidario que iamos emprender, con tantos camaradas, dez días despois daquel sábado 6, camiño polo que transitamos sen ti, pero contigo.

Días antes recitabamos xuntos versos palestinos en Compostela, con Mahmud Darwish e tantas voces amigas. Moitas veces me teño preguntado como tería sido a experiencia do camiño contigo. Como os cinco días do Cebreiro a Compostela? días nos que fomos activistas do corazón aos pés, para Acción contra a fame, para ti.

Todos escribimos algo por ti, ou en ti, ou a ti. Falamos contigo cada serán e cada noite, ao se xuntaren os corpos cansos e os pés vencidos. Soñamos contigo ao entrar en Compostela pola porta do Camiño. Lembrámoste entón e tamén agora. Esta é a nosa lembranza e o noso abrazo, dos dous, de Maribel con quen fixeches ese libro serodio do Papagaio, o meu, polos momentos fermosos que vivimos xuntos, polos teus versos que tantos días me acompañan, versos coma estes

POEMA DA CIDADE ALTA

O meu nome é o da Cidade Alta
nacido onde a luz e o mar se están orixinando
mutuamente
nacín enfrente de min mesma
cando a Pescadería era un leito de sereas
e a serpe demorada na voz dos meus avós
vento dos ventos.
Veño de aquí
unha historia de palabras
nas casas da cabeza e nos chanzos do corazón
palabras que son xente a murmurar de lonxe
desde Santa Lucía
épicas antigas de bailes no Gurugú
insultos e pelexas e disparos
e percorren no meu sangue o Camiño Novo
para coller un barco que se marcha
como se xa nunca tivesen existido
e sen embargo dou fe, que son verdade
e van a Santa Margarita de merenda
onde unha vez alguén de noso se enforcara
alguén de quen só coñezo aquela rama
partida pola ausencia
non podendo tolerar o día e o cambiante
do vento, sempre, outra vez o vento
a picar na pel fría do verán canicular
o mozo vento grande que trai cartas e América
e tamén o pequeno que rechea os baleiros do tempo

 

Érgome dragón todos meus corpos posíbeis e brutais
para gardar a esencia
esa que me dixeron construtores campesiños
un a un e cada un polo seu lado
sen que o ruído se puxese de acordo debaixo das formigoneiras
nen o silencio dos ríos subterráneos se fixese posíbel
Arrímome a elas, lavandeiras de Monelos
na luz agora das altas aulas do milenio
para deixalas preñadas dunha pequena memoria como o mar

 

E ao saír deixo comigo a porta aberta
escadas arriba Porta de Ares escadas abaixo Porta Real
e levo a chave enferruxada do salgado das ondas
onde fluctua no horizonte o meu país reflectido
a prostituta sagrada
que desabrocha o corsé das gargalladas de ouro
e finxe que sabe finxir
mentres os taxis da noite se cruzan contraseñas
as rúas se volven anónimas entre os escaparates
e as xentes xogamos coas últimas moedas
de sexo lixeiro e cansado entre os dedos
Forza, para que? se viver é tan doce
como a area do Orzán e deixar ir o sol polo monte de San Pedro
Pero remar nas pegadas dos outros, uliscarnos no avance dos povos
repartir o dosel das tormentas gritándonos os nosos nomes de abaixo?
Coñecín ventos suaves que nunca máis se daban detido
outra vez, sempre o vento dos ventos
rodeando ese ponto no mundo:
Cabeza, Garda, Chave, Forza e Antemural do reino renacido

(Luísa Villalta. En concreto. Espiral Maior 2004)

 

 

CARLOS MONSIVÁIS E ELENA PONIATOWSKA

En case todas as entrevistas concedidas onte, tras saber da concesión do premio Cervantes, Elena Poniatowska lembra ao seu amigo Carlos Monsiváis e recoñece o moito que o bota en falta. Compañeiro e amigo íntimo dende que se coñeceron en 1957, a súa foi a amizade intelixente de dúas persoas críticas coa realidade do país no que viven e ao que aman ata a dor.

Eu souben de Monsiváis a primeira vez que fun á Feira de Guadalajara, no ano 2006. Naquela edición fóralle concedido o Premio FIL, entregado no acto de inauguraciónda feira, correspondéndolle a el o discurso de apertura. Por aqueles días, finais de novembro, México vivía unha circunstancia especial, xa que, dalgún xeito, contaba con tres presidentes, Vicente Fox, que vivía os últimos días no cargo, Felipe Calderón que tomaría posesión o 1 de decembro e López Obrador, candidado da esquerda que denunciaba unha grande conspiración e fraude electoral que lle arrebatara un triunfo que se producira nas urnas e se autoproclamaba presidente. Carlos Monsiváis, unha das conciencias críticas de México, falou con ironía e intelixencia desa circunstancia histórica delirante, que xa se preguntaba el: para que escribir novelas, se a realidade de México é unha colección de novelas? Por iso, por novelar, el escribía crónicas.

Sorprendeume entón ver como os adolescentes perseguían polos corredores da feira a Carlos e a outro amigo, tamén premio Cervantes no ano 2009, chamándolles mestres e pedíndolles un autógrafo nalgún dos seus libros. Só para deixar constancia do que é a FIL de Guadalajara, dicir que aquel día, na mesa presidencial estaban sentados: Nadine Gordimer, Carlos Fuentes, Gabriel García Márquez, José Saramago, Carlos Monsiváis e José Emilio Pacheco. Ese ano a cultura convidada era Andalucía e na mesa, xunto coas autoridades mexicanas tamén estaban o Príncipe de Asturias e Chaves, daquela presidente andaluz.

O día 19 de xuño de 2010, Maribel e eu fomos testemuñas da preocupación de Elena pola vida de Monsiváis, que faleceu ese mesmo día, o seguinte ao pasamento de Saramago, de quen tamén falamos con Elena. Neste artigo que segue, breve crónica daquela viaxe mexicana, fálase diso. Publicado ao regreso en La Voz de Galicia, déixovolo con todo o cariño agora aquí.

                                 MÉXICO

-BREVE CRÓNICA DUNHA VIAXE A UNHA REALIDADE AFASTADA E PRÓXIMA-

Dende hai catorce anos, Zamora de Michoacán, en México, convértese no epicentro de algo absolutamente marabilloso. O encontro de decenas de poetas de máis dunha ducia de países, as súas voces e os seus versos, fan pensar que outro mundo é posible, que as palabras aínda teñen un valor orixinal e humano, que hai forzas invisibles cunha capacidade de transformación insospeitada, pero certa. Roberto Resendiz Carmona, que fai real esta miraxe, fala de encontro de poetas, non de poesía, xa que para el, a forza está nas persoas e a poesía, como elemento transformador, é consecuencia do traballo, creatividade e corazón do poeta, ese ser que nunca calará aínda que o linchen, di el, habitante dun estado tantas veces convulsionado pola violencia.

Para nós, México resulta un país próximo e afastado ao tempo. A música e o cine fixeron que todos levemos dentro algo del. Na capital, no DF como lle din alí, hai un centro galego con máis de 5000 socios familiares, propietario dun edificio fermoso no centro da colonia Roma e de instalacións recreativas fóra da cidade.

Emigración e exilio tamén aquí buscaron un destino. Hoxe, como o resto dos países hispanoamericanos, México celebra os douscentos anos da independencia e, no seu caso, o centenario da revolución. No colexio de San Ildefonso, fermoso edificio hoxe transformado en centro cultural con murais de Orozco, unha exposición analiza a relación do cine co proceso revolucionario e o xeito que tivo de contalo. É unha mostra singular, ben deseñada, con moita información, na que Galicia ten presencia propia a través da figura de Carlos Velo, director da película Pedro Páramo, con cartel anunciador que xa vemos exposto na primeira sala.

Na libraría El Péndulo da colonia Rosada, recitamos versos en compañía doutros poetas tamén participantes no encontro zamorano. Resoa nese ámbito o galego e, sobre todo, os versos de Luisa Villalta, a quen rendemos homenaxe e con quen proclamamos que a “amizade ten flor que rebenta nas paredes”.

Ábrenos a porta da súa casa Elena Poniatowska, quen recibira o pasado ano o premio de Escritora Galega Universal, que cada ano concede a Asociación de Escritores en Lingua Galega. Con ela falamos de Compostela e de Fisterra, de José Saramago falecido o día anterior. Será ela quen nos informe da longa e penosa enfermidade de Carlos Monsiváis, o amigo, o irmán entrañable. Será ela quen primeiro se presentará na capela ardente do cronista de México, que falecerá a mesma tarde do noso encontro. Será ela quen fará a primeira quenda de loito e de dor na capela ardente instalada no Centro de Bellas Artes. Sentados no salón da súa casa, vemos como entran e saen do xardín os colibrís, un mundo de brillos semellante a esa manta coas cores do arco da vella que o músico Horacio Franco depositou sobre o cadaleito do escritor.

Monsiváis era a voz crítica de México. Inventor dun xeito particular de facer crónica, ollaba cada día a realidade do país cun xeito intelixente, transversal e lúcido de ver e de dicir, dun xeito que só permite o amor. A despedida dos seus restos transformouse nunha manifestación multitudinaria e espontánea de dor e de esperanza, na que se confundían os berros de: Viva Carlos Monsiváis! e Viva México! Na escaleira de Bellas Artes quedaban milleiros de rosas brancas que a xente procuraba. Na realidade diaria do país queda un baleiro difícil de encher porque, como recoñecía Elena, estrañarase ao Monsiváis humanista, ao de todos os días, pero tamén ao Monsiváis do gran sentido do humor.

 

 

LUISA VILLALTA: PAIXÓN E COMPROMISO

O pasado venres, na capela de San Roque de Sada, vivimos unha emoción moi especial. Cumpríndose os 25 anos de vida do Instituto Isaac Díaz Pardo, alumnos e profesores quixeron desenvolver un programa de actividades singular, no que ocupa un lugar principal a figura de Luísa Villalta, que foi profesora do Instituto.

As 20,30, na capela, inaugurábase a exposición de Maribel Longueira O papagaio, a pegada dos sentidos, imaxes que dialogan cos textos que Luísa escribiu para ese traballo fotográfico de Maribel e que tamén se exhiben. Este traballo conxunto deu lugar ao libro póstumo, publicado por Laiovento, que leva o título da exposición. Momento particularmente emotivo foi a estrea do documental Luísa Villalta: paixón e compromiso, elaborado e producido por profesores e alumnos do instituto e que vai a continuación.

Seguimos botando en falta a Luísa, nove anos e medio despois do seu pasamento. Ela era voz de referencia, non só pola súa obra literaria, senón tamén pola súa capacidade de reflexión, espírito crítico e capacidade para a convivencia. Estas son as imaxes de Maribel e logo vai un poema de Luísa, que eu sinto particularmente intenso:

O PAPAGAIO/EL PAPAGAYO 

A amizade ten flor que rebenta nas paredes,
sobrevive da podremia mutua
e só precisa das fiestras abertas
onde nace e se deita o sol de dentro.
Compartir as cordas de tender a roupa
vibrantes de emoción e de necesidade
por aquelas cousas que a auga da vida
non dá lavado, pola dor que as esfrega
deteriora, volve inúteis
e entón hai que poñelas a secar
ao ar das bocas abertas, xanelas asustadas.
Non é amor no sentido estrito da palabra
senón amor de luz, esa grande indiferencia
que produce estar ao alcance
porta con porta, vida con vida,
coas cordas frouxas, destensadas
máis e máis a medida que a auga do tempo
amolece o tecido irreversíbel
destes corpos nosos, o único que somos.