NIEVES ÁLVAREZ: DESDE TODOS LOS NOMBRES

O pasado xoves, día 11, Pedro Ramos e eu presentabamos, na libraría Arenas da Coruña, o último libro de poemas de Nieves Álvarez Martín, escritora nacida en Ávila e residente en Cantabria.

desdetodoslosnombresO libro, titulado “Desde todos los nombres (Abedeceario del olvido)” é unha decidida e valerosa denuncia do esquecemento das vítimas da represión franquista que aínda permanecen en fosas comúns, espallados por gáveas, campos e traseiras de cemiterios de España e, tamén, da dor e impotencia dos seus familiares.

Lembraba eu na presentación algúns dos poetas que se achegaron a esta cuestión, unha das feridas sen curar da sociedade española. Invocaba, claro, a Antonio Gamoneda, un dos escritores que máis fonda reflexión poética realizaron sobre este tema, velaí senón: Descripción de la mentira, Lápidas ou Libro del frío. Lembraba que tamén a poesía galega reparou nesta inxustiza, tumor da democracia española e da súa incapacidade para permitir que cicatricen as chagas da dor, polo tanto, tema absolutamente actual. Citaba eu Os cadernos da ira, de Pepe Álvarez Cáccamo, o traballo de Claudio Rodríguez Fer ou as voces de mulleres como Carmen Blanco e Marta Dacosta. Tamén, claro, os versos que Manuel Álvarez Torneiro, o noso Premio Nacional de poesía 2013, quen vai deixando referencias a paseos e desaparicións en todos os eus libros. Nese que mereceu o premio, Os ángulos da brasa, podemos ler: Unha memoria mineral recorda/ o túnel cara á morte,/ o medo esborrexendo,/ o estrépito da ira;/ mortos arreo e con todo posto/ unha hora antes das primeiras luces./ E aínda houbo valor para outros días.

Presentación Nieves

Nieves Álvarez, con Desde todos los nombres, incorpórase a ese grupo de escritores que denuncian un dos trazos máis incomprensible e máis cruel da sociedade española. Nieves faino “desde el vuelo herido de los pájaros” y desde “la libertad secreta de los árboles”, tentando achegarse ao sufrimento do pai, que permaneceu preso en varios campos de concentración, historia durante moito tempo ignorada por ela.

Penso que no seu caso, como no dos demais poetas, o poema axuda a elaborar un discurso ético con valor estético, tan necesario cando se trata de abordar un asunto que fire tanto como este. Si, ademais os seus versos fan leve o pesado, pois pesada é a carga, como sucede nese poema dedicado a Antonio Machado: … empuñar el valor como una pluma/ el alma como un largo recorrido/ de palabras que sangran en la boca…

Hai días celebrabamos aquí o centenario de Nicanor Parra e citabamos algúns poemas do libro Chistes pa/r/rá desorientar a la policía/poesía, entre os que estaba este, tan breve como contundente:
De aparecer apareció/
pero en una lista de desaparecidos.

Pero Chile fixo o esforzo por recuperar, identificar e devolver á luz da memoria aos desaparecidos, como o fixeron Arxentina, Uruguai, Brasil, como o están facendo as Repúblicas balcánicas.

En una antigua caja de metal/ y dulce de membrillo…” di Nieves. Ao fío destes versos conteille que tamén eu tiven a miña caixa de marmelo, con fotos e cartas escritas dende unha fronte afastada. Fotos e cartas dun voluntario da División Azul. Díxenlle que escribín unha novela na que tentaba responder á pregunta de cómo un fillo de republicanos, afillado do meu avó, perseguido e xulgado en consello de guerra, decidiu anotarse voluntario na División Azul, loitar co nazismo e rematar algunhas cartas cos berros de rigor: Heil Hitler!, Viva Falanxe!, Viva Franco! Arriba España!

Non tiven outra que invocar o nome de Rafael Hernando, esa voz do PP que lembra a Torquemada, personaxe que afirmou aquilo de que os familiares dos desaparecidos so se preocuparon deles cando chegaron as subvencións, preguntándose con cinismo que pensariamos se a alguén en Rusia ou en Alemaña se lle ocorrese exhumar as fosas da segunda guerra mundial?. Pois si, cínico e ignorante o personaxe.

Referín entón o que aprendín en Rusia, logo de abrir a caixa de marmelo, e mentres escribía a novela A noite branca. Xa está contado aquí, pero por se alguén non o sabe, daquela fixera unha viaxe en autocaravana, entre os meses de marzo e abril do ano 2011, dende A Coruña a Novgorod, seguindo o camiño que percorreu a primeira quenda da División en 1941. Pavel Tendera, amigo ruso, especialista na División Azul, acompañounos aos lugares onde se combateu, diante sempre do río Volchov. Foi el quen nos contou que cada ano, cando chega o desxeo e se pode cavar na terra, chegan os equipos alemás, formados por historiadores, arqueólogos e forenses, para buscar corpos sen nome enterrados en fosas comúns. Tamén o fan os rusos. Os dous países consideran que ninguén, fose cal fose a causa da morte, a ideoloxía ou o bando polo que combateron, debe permanecer nunha fosa común. O protocolo que seguen é o mesmo que hoxe aplica aquí a Asociación pola Recuperación da Memoria Histórica. Os españois identificados ou non que van atopando nos seus traballos, aplicado o protocolo e buscados familiares, de non seren reclamados por ninguén, incorpóranse ao memorial alemán de Pankovka, onde repousan case cen mil soldados cos seus nomes e con eles, dous mil españois.
Sigo pensando que aquí todo é difícil. España quizais merecía outra historia, xa o dicía Gil de Biedma. Este mes de xullo procedeuse a exhumación dos restos de Perfecto de Dios, galego de Sandiás, enterrado nunha fosa na localidade de Chaherrero, na provincia de Ávila. A crónica tamén figura neste blog. A exhumanción foi financiada cunha colecta do sindicato noruegués de electricistas. Seis mil euros, que deron para esta e teñen que dar para algunha exhumación máis.
Estes días lemos nos xornais que por fin se traballará nas catro fosas de Puebla de Guzmán (Huelva). Noventa persoas están enterradas alí, entre elas as 15 rosas de Guzmán, 15 mulleres asesinadas en 1937. O financiamento é por iniciativa popular.
É escura a habitación onde durmimos, diante dun armario cheo de sombras, frase que escribo xogando cun título de Antonio Gamoneda e outro do artista catalán  Francesc Torres. Francesc fotografou a exhumación de 46 republicanos en Vilamayor de los Montes, provincia de Burgos. Esta exhumación foi realizada cos cartos que el conseguiu de dúas fundacións norteamericanas e que en principio debían financiar a apertura dunha fosa en Cataluña. Finalmente, diante da inoperancia da administración catalana, el ofreceullos a ARNH, que tiña fosa identificada e con permisos en Vilamayor de los Montes, pero non cartos para levar a cabo a exhumación. Daquel momento Francesc deixou constancia nunha exposición e nun libro con ese título antes invocado: Oscura es la habitación donde dormimos.

No limiar do libro de Nieves álvarez, escrito pola editora Raquel Lanseros, recóllese esta cita de Pablo Neruda: recordar a quienes desaparecieron en la oscuridad y recordarlos a plena luz, es un deber de España, un deber de amor.

Nós esquecemos este deber, esta obriga, con esa desculpa aceda e ferinte de que non convén remexer o pasado.
Arredor de 140.000 persoas permanezan baixo terra, espallados por gáveas e campos de España. O outro bando tivo a oportunidade, na Causa General, de recuperar, identificar e enterrar os seus. Hoxe, para os descendentes dos desaparecidos republicanos, a situación é dramática. Invocando os versos de Nieves: Morren os que inventaron unha paisaxe na súa casa/ os que preguntaron nas estacións/ os que buscaron nos armarios,/ os que choraron ausencias que sobrepasan a dor…
Si, morren os que merecían a reparación, morren sen atopar acougo, comprensión nin consolo. Este é un país canalla, di Torneiro noutro dos seus versos.
De la verdad no ha quedado más que una fetidez de notarios
Una liendre lasciva, lágrimas, orinales
Y la liturgia de la traición
¿Qué lugar es éste, qué lugar es éste?
 
Grazas, Nieves, por este libro tan necesario.

A imaxe da presentación é de Iván Casal Nieto.

 

MANUEL ÁLVAREZ TORNEIRO: ONDE NUNCA É MAÑÁ

[Polo interese que sen dúbida terá para os seus lectores, publicamos aquí a intervención de Manuel Álvarez Torneiro na presentación do libro Onde nunca é mañá (Colección Tambo de poesía, Kalandraka), acto celebrado no local Portas Ártabras, dos Amigos dos Museos de Galicia, o día 6 de xuño de 2014].

 

Manuel Álvarez Torneiro. Fotografía de Maribel Longueira

Manuel Álvarez Torneiro. Fotografía de Maribel Longueira

Onde nunca é mañá é un libro que naceu un pouco acomplexado quizais polo fulgor que acompañou ao inmediatamente anterior, tan próximo no tempo. Refírome a Os ángulos da brasa, libro acaparador de premios, abusón, cargante, excesivo, pouco menos que insultante e merecedor tamén (todo hai que dicilo) de comentarios máis ou menos públicos e non sempre favorables: diana para os dardos da envexa ou do silencio da fría impotencia ou indiferenza de certas persoas próximas, supostamente informadas que van de entendidos pola vida, que escriben de poesía e pontifican segundo e como…

Pero ao final un sempre acaba confortado na calor dos amigos, incondicionais de toda a vida. Son poucos pero dunha extraordinaria calidade. Digo algúns nomes porque é de xustiza: nomes de persoas que non podo desvincular do meu labor creativo, porque dalgunha maneira están presentes nel: Teresa, Concha, Lola, Fina, Eva, Carmen, Pilar… mulleres-estímulo, mulleres-solidariedade, mulleres-forza e tenrura, mulleres evocadas nas alturas do agradecemento: irmás, amigas, compañeiras… sen esquecer a un verdadeiro grupo de bos e xenerosos de lei que estiveron e foron cando había que estar e ser e aínda seguen estando e sendo. Non necesito máis. Grazas a todos.

Volvo ao libro. Onde nunca é mañá é un libro en boa parte debedor do anterior e todos eles debedores da memoria do tempo vivido, da biografía dos anos… Eu habito na casa da memoria: unha propiedade con moitas estancias, tristes a maioría, sen luz, de aire enfermizo, de derrota. Nada semellante a un fogar de xílgaros e lirios. Alí traballo con destino dubidoso, temeroso, humano e sinxelamente home, ergueito na utopía, derrotado unha e mil veces e nunca afeito ao barro da caída. Volve este libro a insistir nos asuntos do corazón (non sei doutros para alimentar o poema). Volven as brasas cos seus ángulos, as doazóns do incendio, o habitante único, o rigorosamente humano, o incrédulo coa súa parábola…

Na miña historia, como poeta non hai máis ca un libro con distintos títulos: un libro que vexo interminable, que non dou acabado, que me repite e, ao mesmo tempo, descubre camiños. Unha boa parte da miña poesía nace dos ollos, da mirada atenta ás revelacións dese bosque primario, iniciático, que só permite a entrada aos inocentes, aos que aínda non manipularon a visión da imaxe orixinal, a que máis tarde será, inevitablemente, violentada pola actuación do artificio, pola necesidade de converxencia do artificio. Logo está a introspección, a confesión esperanzada ou crepuscular, o imaxinario, os encontros cas pantasmas do íntimo, o taller da memoria mellor ou peor ordenado; aí están os argumentos, as patentes da realidade vivida ou soñada, o veleno e o antídoto: o mundo ante o que hai que posicionarse. E aí está o auxilio da cultura coa súa compaña de angustias, desvaríos, deslumbramentos, significacións; as mentiras salvadoras tantas veces, a impudicia de certas revelacións…

“El poema nos dice”, afirma Octavio Paz.

Teresa Seara que sabe da miña poesía máis ca min, afirma que fago da beleza materia de profunda reflexión e a transformo en signo musical da linguaxe, único estado lexítimo do poema, segundo Edgard Allan Poe. Ela, a beleza, é quen esgota as miñas forzas na procura da maxia non sempre conseguida: queda, ás veces, o poema (ou que pretende ser poesía) meramente descritivo, discursivo, prosaico, simple, imposible, sen milagre… Ocorre que a beleza está ausente. Ocorre que lle falta a campá ao campanario.

Eu vivo onde nunca é mañá, e á vista dos xogos dunha dialéctica pretendidamente  rompedora, dos discursos liberados de moldes, patróns ou corseis, quixera ser tan pasado e decadente como Pablo Neruda, Octavio Paz, Lorca ou Miguel Hernández e que na miña biografía (se un día a houbese) alguén puidera dicir: Torneiro viviu fiel á vida, con conciencia e con emoción indesmaiables…

A miña poesía prodúcese como desenvolvemento duns poucos temas, porque poucos son os temas a tratar pero moitas as variacións, e corro o risco de caer no pecado da repetición. Os poetas, chegados a unha determinada idade tenden a repetirse, a plaxiarse a si mesmos e volven a escribir o que xa escribiran tempo atrás e con máis acerto. Eu procuro que a poesía, a tributaria da memoria ou calquera outra, sexa un xénero de rango superior. Vén a miña da memoria discontinua, ás veces fragmentada, errática; vén do vento dos soños incumpridos, vén do páramo das ausencias, das pantasmas aborrecidas ou amadas; vén das mitificacións; vén, en definitiva, da autoridade brutal da realidade de onte e de hoxe mesmo.

Confeso que sería para min moi traballoso falar, polo miúdo, das miña poesía; tamén aquí ocorre que as árbores non deixan ver o bosque, ou sucede que non me considero suficientemente obxectivo para poder facelo. Tamén confeso que non creo nas chamadas “poéticas”. No que si creo é que o poeta, como todo ser humano, está sometido a estados de ánimo cambiantes e que a poesía, quizais máis ca outros xéneros, preséntase aberta a distintas interpretacións e que ten tantas lecturas como lectores; que a verdadeira ten moito que ver co misterio, co inexplicable, coa irracionalidade, con ese non saber sabendo do místico. E non se me escapan as teorías sobre a aventura interior, a fundación do espazo emocional, os intentos da ordenación do caos íntimo, as voces da memoria, por suposto, a mitoloxía persoal, a propia épica, as potencias do imaxinario, etc…

Escribimos dende unha conmoción, dende un cataclismo persoal: unha sorte de desorde construtivo: estraño suceso onde a dor, o desexo, a beleza e a miseria, a caída e a resurrección empezan a ser cribles e a ter unha transcendencia, insospeitada antes de se situar no poema.

Nada había antes da palabra.

“El poema nos dice” e voltamos, de novo, a Octavio Paz.

É certo que non se escribe para unha maioría: o xénero é moi complexo e require un destinatario especialmente sensible, cultivado. A poesía é, digamos, un “produto” destinado ao consumo daqueles que, sen sabelo son tamén un pouco poetas, e quen sabe se escritores de versos en secreto. O poeta é unha sensibilidade aberta á busca doutra sensibilidade: xustamente esa que axuda a completar o poema que sempre é cousa de dous: o que escribe e o que le.

Penso que a poesía non ten porque ser un prato exquisito para uns poucos hipersensibles que respiran sen facer ruído e teñen como mascota o cisne impoluto, nin ser máis interesante aquela acumulativa de estrañas claves, alxebraica ou mineral. Non defendo unha obra lixeira ou divertida; tampouco digo que teña que ser poeticamente correcta, xa que na perfección case sempre hai algo de falso. O que hai que facer é atreverse a sentir, como pedía Stendhal. Unha caída leve, ou menos leve é algo moi humano neste mundo das infinitas imperfeccións. Sitúanos na realidade real.

Unha última reflexión: a poesía non fai que suceda nada, que mova a cambiar o mundo, e sei de moitas teorías contrarias ao que acabo de dicir. A poesía é inútil, “gracias a Dios”, en opinión de Juan Gelman, nada sospeitoso de pertencer á cultura da compracencia ou do encantamento. Escribir sobre a realidade non implica unha vontade política. A realidade tamén se inventa, segundo Antonio Machado. É certo que os grandes problemas do aquí e agora non os vai resolver a poesía. Non hai forza capaz de obrar o milagre dunha transformación, dun cambio a partir dunha media dúcia de endecasílabos, ou das metáforas máis reveladoras, pero a traxedia é que as solucións para estes problemas que nos quitan o sono tampouco veñen da ciencia política, nin da ciencia económica, como estamos a ver: porque non se sabe, ou non se quere, ou non se pode…

Xa sei que estou dando paso á pregunta inevitable, a pregunta do millón. Por que escribimos? No meu caso a resposta é clara: porque leo; porque penso; porque sinto; porque necesito saberme querido; porque a vida non é suficiente, non basta. E, sobre todo, porque teño medo a morrer.

“Lo más natural de la vida es morirse”, dicía Bergamín.

Grazas pola vosa presenza e atención. Grazas a Kalandraka, a todo o equipo da editorial, e a Luís Rei, director de Tambo, illa do tesouro baixo a “estrela do norte”.

MANUEL ÁLVAREZ TORNEIRO

O pasado mes de outubro, por encargo da revista Tempos Novos, entrevistei a Manuel Álvarez Torneiro, aos poucos días de recibir a nova de que lle fora outorgado o premio Nacional de Poesía do ano 2013, polo libro Os ángulos da brasa. 

A entrevista sae publicada no número de decembro, que chega aos quioscos estes días de primeiro de decembro. Ata agora considerei que debía manter silencio con respecto a ela, xa que a exclusiva ou primicia tiña que ser da revista, pero agora, unha vez publicada, quero compartila con todos vós, así que aí vai. As fotografías da entrevista en Tempos Novos son de Carlos Paz, estas pertencen ao arquivo de Maribel Longueira. 

Manuel Álvarez Torneiro (A Coruña, 1932) vén de recibir, o día 7 de outubro, o premio Nacional de poesía, polo libro Os ángulos da brasa, publicado no ano 2012 por factoría K, na colección Tambo que dirixe Luís Rei Núñez.

Torneiro publicou o seu primeiro libro, Memoria dun silencio, en 1982, cumpridos os cincuenta anos. Nun principio, alternou libros e galego e en castelán. A partir de Fértil corpo do soño, escribiu e publicou unicamente en galego.

Nestes anos atesourou premios como o Esquío (1985 e 1994), Miguel González Garcés (1992, 1998 e 1994) e da Crítica (1999). Os ángulos da brasa mereceu antes do Premio Nacional, os da Crítica Española, Ánxel Casal da Asociación Galega de Editores e o de mellor libro de poesía do ano 2012 que concede a Asociación Galega de Escritores.

É doado velo tomando café e paseando polas tardes, co seu amigo e compañeiro de redacción no xornalLa Vozde Galicia, o escritor e académico Xosé Fernández Ferreiro.

Para esta entrevista citámonos nun café na praza de Catro Camiños da Coruña, moi preto do edificio que foi sede do xornal onde el e Fernández Ferreiro traballaron durante moitos anos. A través das fiestras véxoo vir pola beirarrúa. Vén con paso lento, demorado, tranquilo na luz da tarde. Vén ao encontro con paso de verso.

P.- Manuel, xa cho dixen varias veces, pero nunca está de máis celebrar: Felicidades polo premio!

R.- Grazas, pero isto foi un tsunami, algo inesperado do que aínda non me recuperei. Ata o día 7 eu era feliz e agora non o son tanto. Eu pensei que o premio sería cousa de dúas entrevistas, unhas fotografías e saír un par de veces por televisión, pero isto superoume. Hai días nos que non teño tempo para xantar e tamén me alterou o sono.

P.- Dentro dun par de meses verás as cousas doutro xeito. Manuel, recibes este premio polo libro Os ángulos da brasa, pero a min dáme a sensación de que, dalgún xeito, recoñece unha traxectoria, o conxunto da túa obra, coherente e dunha calidade poética innegable…

R.- Pero iso non o sabía o xurado, algún si, pero non todos. O libro non é nada novo no conxunto da miña obra. Xa dixen que non é o libro meu que máis me gusta. Non sei cal escollería de entre os 16 que van publicados. Tería que lelos devagar e facer unha escolma . O resultado sería o libro que máis me gustase. Agora si, eu non boto un libro adiante ata que non sinto que ten un valor superior sobre os demais.

P.- Imos ao principio. Logo de estudar, traballas como dependente…

R.- Si, traballo nunha farmacia, dende os 14 ou 15 anos, ata os 18. Logo vou ao servizo militar. Regreso e ao pouco tempo xa empezo a traballar enLa Vozde Galicia. Eu colaboraba coa Voz, mandáballes comentarios de libros. Un día chamoume o director, Francisco Pillado. Daquela íante buscar para traballar. Citoume unha tarde no despacho. Cheguei, senteime e díxome: Queres traballar con nós?. Onde hai que asinar?, pregunteille. En ningún sitio, mañá empezas, respondeu. Foron 25 anos, traballando como xornalista de mesa, que eu pouco saín á rúa -afirma, aínda que si lembra que foi un dos redactores que cubriu a información do incendio no Pazo de Meirás-.

P.- Que opinión che merece o xornalismo actual?

R.- Paréceme que antes había outro sentido dos valores. Hoxe todos falamos de xornalismo independente, pero independencia non hai moita, prima o banal, se cadra por influencia da televisión, e tamén están as directrices ideolóxicas, dos grupos económicos…

P.- Daquel tempo da farmacia e dos primeiro pasos no xornalismo, son as noites de bohemia, os grupos Amencer ou Atlántida, a relación con Urbano Lugrís e, sobre todo, a amizade con Antón Avilés de Taramancos, tan importante na túa vida e na túa obra…

R.- Si. Antón era un home sorprendente pola súa sabedoría poética. Nacera coa poesía aprendida. Lembro o día en que chegou á casa de Pepe Guillén, o presidente do grupo Amencer e dixo: Eu son poeta e veño de Noia e se queredes léovos algún poema. Era un rapaz, con  pantalóns bombachos e mirámolo con escepticismo. Sacou do peto uns papeis engurrados e principiou a ler. Pensamos que o que lía non era del pero, afortunadamente, si o era.

Non eramos asiduos. O seu grande amigo das tascas e aventuras era Urbano Lugrís. Xuntos viviron a bohemia e a penuria. Pero entre Antón e eu había un nexo, unha simpatía. Conectabamos moi ben e, pola noite, logo dos vasos e das cuncas, parabamos no portal da miña casa e líame poemas. En Noia asistín á creación de As torres no ar. Escribía na súa tasca, nunha mesa que tiña e non o distraía o ruído do bar. Tiña a paisaxe e a aldea metidas no corpo. Vivía moito o mundo labrego e mariñeiro. Falando con el sentías o mar. Sempre dixo que as tascas foran para el a universidade da vida.

P.- Tamén Miguel González Garcés tivo un papel na túa vida…

R.- Eu admirábao a el e a súa familia extraordinaria: Elvira, a súa muller, Laura, Carlos e Alberto os fillos. Elvira facía unhas tortillas deliciosas nas tardes dos domingos na casa do Portazgo, onde eu ía con frecuencia. Sentíame aceptado e como da familia, prendido da súa humanidade. González Garcés e eu liámonos cousas, poemas dalgún libro no que estabamos a traballar. Eu visitábao no xardín de San Carlos, onde estaba a biblioteca que dirixía e onde vivía. Prestábame libros e exerceu o labor de mestre. Eran épocas difíciles, sen posibilidade de acceder a libros que che interesaban. Viviamos na penuria cultural. Por el accedín a Neruda, a quen era pouco menos que imposible atopar nas librarías, el tiña varios libros e prestoumos.

P.- Hai moitas referencias literarias na túa obra: Neruda, César Vallejo, Aleixandre, Hölderlin, Valente, Ferrín… xa Concepción Delgado Corral, fai referencia disto polo miúdo no limiar de Os reinos do fulgor.

R.- Neruda, Octavio Paz e César Vallejo forman unha triloxía que a min me conmoveu de maneira especial. Residencia en la tierra de Neruda sacoume o chupete. Vallejo resulta indescritible, ás veces. Lin os clásicos: Quevedo, Góngora e os anteriores, Vixilio, Ovidio. Tamén os clásicos contemporáneos: Aleixandre, Cernuda, Dámaso Alonso, Luís Rosales e toda a xeración dos 50 que me enriqueceron e aos que sigo lendo. Pero a nómina é enorme.

P.- O primeiro libro que publicas é Memoria dun silencio, con cincuenta anos, es pois un escritor serodio… O de agardar, foi decisión voluntaria ou circunstancial? Como levabas ese tempo no que escribías, pero no que non mantiñas aínda relación co lector…

R.- Eu era moi esixente comigo mesmo. Unha esixencia de tipo crítico. Tiña que estar convencido de que o que escribía era bo. Pensei que ese libro xa non era tan malo e accedín a publicalo. O certo é que tivo moita repercusión -en 1984 Memoria dun silencio, é candidato ao Premio Nacional de poesía-. Ferrín no seu libro De Pondal a Novoneyra fala del con eloxios desmedidos.

O de non publicar non me preocupaba moito. Eu escribía e reescribía, esa era a miña preocupación. A poesía faise coa cabeza, hai moito laboratorio detrás. Os sentimentos, ás veces, aínda sendo certos e fermosos, prexudican o poema. Fai mellor a descrición dun incendio un poeta que o bombeiro que loita contra el.   

P.- Empezaches escribindo en galego e castelán a un tempo. Con Fértil corpo de soño prodúcese a decantación definitiva polo galego, opción que, ao meu ver, leva implícito unha transformación na túa poética que, sen perder o ton humano, existencial, pasa do individual a ser un dicir comunal, como se a lingua levase implícita a modificación do discurso, como se este se integrase nunha colectividade de seres presentes e ausentes que fan do poeta o que é…

R.- Iso é certo. A lingua… Eu tiña que dicir cousas do meu mundo rural que me afectaran moito, falar das xentes, dos traballos, dos sacrificios da vida, e iso só podía dicilo en galego.

P.- Nacido na cidade, pero sempre a memoria da urbe, da música, do cine (ese poema que tanto me gusta Tardes de Ingrid Bergman), convivindo coa memoria da aldea… Cal é esa aldea?

R.- Pousada de Arriba, por riba de Sobrado dos Monxes. Hai Pousada de Arriba e de Abaixo. De neno, e aínda de mozo, ía alí coa miña madriña a pasar os veráns, os meses de agosto e setembro. Vía traballar a xente, o esforzo case brutal e iso facíame pensar. Regresaba á cidade e comparaba a vida urbana coa que viña de ver na aldea. Nela coñecín e aprendín, tamén, o valor da paisaxe que se che mete polos ollos e, tamén, a coñecer o ser humano.

P.- A túa é unha poesía de afectos, na que a referencia á muller é esencial: María, Amalia, Manuela, Celsa, Dorinda… e sobre todo, Carmen, esa invocación constante en toda a túa obra e que calquera lector que se achegue de novas aos teus libros vai atopar en tantos, esa emoción que non decae. Para ese lector, podes explicar quen é Carmen?

R.- Carmen non é familia de sangue, pero débolle moito apoio, axuda, comprensión. O que sinto por ela é un amor de agradecemento. Por ela e polo seu home. Coñecinos cando tiña 15 anos e, dende entón, vivo con eles. É a miña familia, aínda que non o sexa de sangue. Unha relación que dura, sólida, tamén cos seus fillos. É un caso especial.

P.- Case todos os teus libros lle están dedicados, agás Epicentro, dedicado a Teresa Seara.

R.- O de Teresa tamén ten a súa razón de ser. Apoioume sempre moito. Ela é unha constante na miña creación. Prestoume libros, levoume a recitais que organizaba, escribiu críticas, limiares. Pensei que lle debía algo máis ca un café e dediqueille ese libro.

P.- Consideras á muller, a figura feminina como sostén da memoria?

R.- Sí, é indiscutible. A muller é o sostén da tribo. Eu dixen sempre que a Galicia fixérona a muller e a vaca

P.- Poesía de afectos, de presenzas, de amor, pero tamén de ausencias, en particular Pilar, a nai de case nunca…

R.- Morreu con 24 anos, tísica. Eu tiña tres. Non a coñecín. Sei dela moi vagamente polo que me contaron. Non conservo imaxe na memoria, nin fotos. Unha ausencia brutal. Escribín moito sobre o que doe a ausencia e o que imaxinas que puido ser. Ás veces penso que debería escribir máis sobre ela.

P.- O elevado ton lírico dos teus versos non impide, nin oculta, un inquebrantable compromiso coa xustiza e coa memoria histórica. Neste Os ángulos da brasa están, por exemplo, poemas como Paredes (mortos arreo e con todo posto/ nunha hora antes das primeiras luces) Aquí (maldigo en sombra e cuspo/ enriba da diadema da vitoria) ou algún no que falas dese espolio inxusto dos desafiuzamentos…

R.- Eu era mozo e escoitaba as historias terribles dos paseos, do franquismo. Sabes iso e recibes unha impresión tan enorme que penetra, afecta e rabuña tanto que queda para sempre. Perdemos a guerra e perdemos a posguerra. E claro, foron 40 anos con iso e ves como viviron tantos, que iso remata tendo un reflexo na poesía. Ao mínimo descoido aparece e eu non o rexeito. Alguén pode dicir que Torneiro anda coa poesía social e a min non me importa e, cando me peta, volvo a ese tema que foi duro e canalla. Agora, tes que darlle un acento lírico, non é unha mensaxe sen máis, é poesía.

P.- Na túa obra a música ten un valor esencial, non só por ser referencia permanente, creo que poderíamos facer unha nómina completa de compositores clásicos, pero tamén está o jazz (Coltrane), o tango, e de instrumentos, pero o importante é ese ritmo perfecto, a música interna do poema…

R.- A música acompañoume moito. Eu non escribo acompañado de música, pero escoitei moita música A música é a arte das artes. Quixera ser músico e saber tocar o violín, como quixera ser pintor. En realidade somos soños incumpridos. A música do poema vén de dentro. Aprendín en autores que tiñan nos seus poemas moita música, ás veces lelos é como escoitar unha sinfonía. Pero a música non é unha obsesión. O poema nace cun ritmo interno que logo se desenvolve e vaite levando a escribilo enteiro ou unha gran parte. Non teñen porque ser versos medidos a propósito, non. É coma un río que pasa, unha melodía, un ton.

P.- Falando de música, en Setembro Stradivarius lemos un verso no que dis que somos dun país condenado ao imposible…

R.- Si, somos así. Quizais porque somos un país que soñou demasiado e non todos os soños son posibles. Pero iso si, o día que non soñemos estaremos mortos. O soño é o que queda, o que ninguén nos pode quitar.

P.- Outra cousa que me fascina da túa poesía, tan limpa e brillante, tan melódica e fondamente humana, é o emprego dos adxectivos, un uso leve e sorprendente pero que amplía e transforma os significados sen que nos decatemos de que están aí (felpa fusilada, mel lento, noite cereal).

R.- Iso vén de Neruda. Emprego unha linguaxe que me aproxima moito a el. El era un mago que escribía esas cousas como se non sucedese nada. Lelo tanto foi como fertilizar un campo que agora dá froitos.

P.- A alegría de vivir e a nostalxia das perdas, a memoria, son elementos permanentes nos teus libros, nos teus poemas. A memoria camiña connosco levándonos da man coma se fósemos nenos… nese verso están eses elementos: a infancia, a man querida que nos guía e protexe, a lembranza…

R.- A memoria é a miña intendencia, o que me alimenta. Hai xente que escribe e que non ten pasado. A min gústame que digan: mira Torneiro, viviu e ten pasado. A memoria é o que son e espero que non se me vaia a alma.

P.- A palabra “brasa” co mesmo significado de vida, xuventude, destino, co que aparece agora neste Os ángulos da brasa, xa aparecía nun verso do primeiro poema de Desnudo en barro, e reaparece en Setembro Stradivaius.

R.- Brasa é palabra fundamental. Vale para prender e quentar, aínda que tamén queima e abrasa, pero é algo vivo sempre, ese é o valor que lle dou a esa palabra.

P.- Nun poema de Luz de facer memoria, de 1999, falas dun tempo durísimo… é así este tempo?

R.- Durísimo, si. Segue sendo inxustamente duro. Vivimos nunha sociedade canalla, civilizadamente desalmada. Están matando os valores. Poñen por diante a derrota, a desolación, o fracaso, fan que nos sintamos pequenos e humillados, continuamente. Matan a vida en favor do mundo e iso non debe ser así. A vida é unha cousa e o mundo é outra. A vida dáse no mundo, claro, pero non son o mesmo.

P.- Entregarse ao dominio do silencio… quizais o máis necesario logo destas semanas de vertixe, nas que semella que non es dono de ti… porén, ti tes obra escrita, pendente de publicación…

R.- Si, hoxe mesmo rematei un novo libro e chamáronme agora da editorial Visor para publicar Os ángulos da brasa en edición bilingüe galego castelán. Antes había que buscar editor, agora virán buscar os libros á casa.

P.- O grande amigo Xosé Fernández Ferreiro, de onte e de hoxe, amigo común que compartimos, rematamos con el esta conversa?.

R.- Amigo de case toda a vida. É difícil pensar que existiu vida antes de Pepe. A nosa é unha relación fermosa. Traballamos xuntos no xornal e agora vémonos cada día. Alegrouse co premio máis ca min. Estaba vibrante e exaltado.

Vén a noite. Marcha con présa, aínda ten que ir á aldea. Quedamos para vérmonos con Fernández Ferreiro, tomar café no lugar habitual, falar de todo e pasear polas rúas da cidade.

 

MANUEL ÁLVAREZ TORNEIRO

Hoxe quero compartir esta nova feliz: Manuel Álvarez Torneiro, premio Nacional de poesía 2013, polo libro Os ángulos da brasa, publicado o pasado ano na colección Tambo, que dirixe Luís Rei Núñez, da Factoría K de Kalandraka.

É moito o cariño que lle teño a Torneiro. Con el e con Pepe Fernández Ferreiro, comparto algúns cafés e paseos pola rúas coruñesas. Eles vense todos os días, cita cotián de dous vellos amigos, ambos escritores, ambos xornalistas en La Voz de Galicia, nun tempo no que o oficio significaba compromiso coa sociedade e coa xente, aínda, paradoxalmente, sendo os tempos máis difíciles e escuros, pero non, quizais, máis escuros.

O xurado recoñece este libro, último dos publicados por Torneiro, non o último escrito, que garda outros no caixón. Pero el ben puido gañar este premio con anterioridade, xa que títulos de calidade extraordinaria non faltan na súa longa traxectoria: Rigorosamente humano, Luz de facer memoria, Campo segado, Setembro stradivarius…, son algúns títulos esenciais na súa traxectoria poética marcada pola limpeza da linguaxe, o ritmo preciso, a sensibilidade, a fascinación pola beleza, a memoria e unha humanidade fonda e solidaria.

Este que segue é o poema do que sae o título do libro:

MOCIDADE DUN DÍA

Eras brasa e latexo,
maña en voo ergueita,
horta cabal dos anxos irmandados,
un licor conmovido, unha tormenta branca.
Eras sublime e recia de delirios,
o condado dos soños incendiado de alcances,
a gloria na firmeza dos peitos do pecado,
unha campá excedida e unha salva de rulas.

Mentres fomos en ti, que ruína xestabas?

Non sumabas pasado nin nevaba no tempo,
nunca fora novembro nos teus ritmos,
viciosamente sans, en danza arrebatada,
sufocados, mordendo un talo de estramonio,
con hábitos de deuses, retadores, campantes.
Onde estás esta tarde de arciprestes xementes,
de atrabiliarias causas e de pulsos cansados?
A que xardín te acolles e preludias?
Que poldro desbocado rebentou a pradeira,
na feliz cabalgada?
Que vermes fan memoria das mazás da abundancia?

Que consolo deixaches ao pé da túa ausencia?

Tornaremos a ti os que fomos cantores.
Tornaremos a ti cando xa non sexamos.

… mocidade dun día.

O que quizais non é coñecido é que Torneiro é quen de construír marabillosas paisaxes, unhas pintadas e outras conformadas polo debuxo e materiais diversos que xunta en collages sorprendentes. Eu son afortunado porque teño varias. Esta que vai agora é a única non enmarcada e, polo tanto, doada de compartir, pero non por iso menos fermosa. Está feita con papeis de cores diferentes e a min non me importaría nada habitar ese espazo de calma con aqueles que quero, tamén con Torneiro, a clara voz da tribo e da estirpe, escoitando os seus versos como música.