AURORA BERNÁRDEZ, VLADIMIR NABOKOV E OUTROS CAMIÑOS

Risa en la oscuridadO cotián ten cousas sorprendentes. Realmente é el quen lle dá aire aos días. Nel está a aventura maior, a posibilidade de sorpresa, de alegría e, tamén, de decepcións e de tristeza. No cotián váisenos a vida. Vén isto a conto porque estes días, comprobando cantas traducións de Aurora Bernárdez hai entre os meus libros, volvín a Vladimir Nabokov. Ningunha das obras que teño del foi traducida por Aurora e é mágoa, porque si son dela case todo o Calvino que gardo, algún Camus, La Náusea de Sartre, o Cuarteto de Alejandría de Durrell, Simone de Beauvoir; e digo o da mágoa porque me gusta moito como exerce Aurora o oficio de tradutora, o cal sempre supón, tamén, un xeito de escribir. Remexendo, a man deu, ou quedou prendida, a unha novela que non lera, Risa en la oscuridad (Laughter in the Dark), escrita en 1938 e que forma parte xa da obra americana do autor nacido en San Petersburgo.

A lectura deste libro en catro días supuxo unha desas aventuras humildes que suceden no transcorrer das semanas, na quietude do fogar, mentres fóra chove. Son varios os elementos de Risa en la oscuridad que anticipan Lolita, novela ben querida polo director de cine ourensán Xavier Bermúdez e feita película por Stanley Kubrick, en 1963. Está, dende logo, a sedución que a rapaza adolescente exerce sobre o home maduro. Xa o dixen antes de agora, pero non está de máis lembrar que Nabokov e Buñuel son dúas das referencias na obra de Xavier.

A novela narra a historia dun berlinés de clase alta, Albinus, casado e pai dunha filla, que namora de Margot, unha acomodadora de cine. Dende o principio sabemos que a historia non rematará ben, pero non por iso deixamos de ler, velaí a habilidade narrativa de Nabokov, quen nos sorprende con algún xogo malabar extraordinario, como a descrición que fai, cambiando dúas veces a perspectiva, do accidente de coche que Albinus e Margot sofren nunha estrada retorta das montañas da Provence. Albinus case non sabe conducir, circunstancia que compartía con Nabokov, quen nunca aprendeu, dependendo totalmente, dende o punto de vista da automoción, de Vera, a súa muller. Quizais por iso a agasallaba con debuxos de bolboretas fermosas. Porque Nabokov era, tamén, un grande entomólogo, encargado durante un tempo da colección de bolboretas da Universidade de Harvard, exercendo de curador. Un xénero destes lepidópteros recibiu, na súa honra, o nome de Nabokovia.

bolboreta nabokovia

bolboreta nabokovia

A condición de escritor e científico non é infrecuente no mundo da literatura. Goethe deixounos a teoría das cores, a metamorfose das plantas ou os traballos sobre o óso maxilar. En Galicia temos o caso excepcional de Rafael Dieste, autor dun texto sobre os axiomas, dun tratado do paralelismo ou do Testamento geométrico, escollido por Roberto Bolaño como un dos soportes da súa obra maior, 2666, sempre de lectura obrigada e, de maneira particular hoxe, cando asistimos a esa convulsión, case revolucionaria, que padece a sociedade mexicana.

Interior casa Dieste e Carmen

Interior casa Dieste e Carmen

Lembrar, pechando este círculo, que Aurora coñeceu a Cortázar pouco antes de mudar este a vivir no piso de Dieste e Carmen Múñoz na Rúa Lavalle, realquilado a Cortázar por Luis Baudizzone, o encargado por Carmen e Rafael de se ocupar das súas cousas en Bos Aires, no tempo no que Dieste foi lector de castelán en Cambrigde.

Esta Margot da historia lembroume a do tango de José Ricardo e Celedonio Flores, interpretado por Gardel. E volvín de novo, con saudade, ao café Margot, alá por Boedo, onde conservan os seus presuntos guantes e o seu bolso, café onde sitúo un dos relatos do libro Para seguir bailando, o titulado, precisamente Margot a noite e un adeus. Así son os camiños do cotián e aquí deixo o tango en versión de Joan Manuel Serrat.

RIBEIRA SACRA, PATRIMONIO DA HUMANIDADE

A Ribeira Sacra inicia unha vez máis o camiño para tentar que a UNESCO a declare patrimonio da humanidade. Patrimonio xa é, máis alá de calquera recoñecemento, pero si é certo que ese título oficial suporía un importante respaldo a todo ese territorio que viviu días difíciles e que viu como moitas das súas aldeas quedaban abandonadas.

Manteño dende hai anos unha estreita colaboración coa Fundación Medio Ambiente, que traballa de seguido por conseguir ese obxectivo. Xa colaborei con eles en dúas publicacións dos anos 2006 e 2007, que perseguían o mesmo e agora, recibida unha nova chamada, respondín de novo co que me pediron, un poema que para alá foi o luns pasado:

RIBEIRA SACRA

Ascende o home
Pola ribeira en costa.
Agatuña o socalco
Salmodia do alén.
A espadana gabea
Na flor do castiñeiro,
Na semente do pan.
Prende o soño
No recendo a xara e a trobisco,
No silencio, nas cartas,
No calar daquelas cartas núas,
Na poeira da ruína e do alcanfor.
Devala o sol
Polos claustros do aire,
Procura dun deus
Madurecido en acios,
Que se consagra carnal
Que se humaniza en grolo,
Viño e veludo
De palla e de canción.
No fondal
Serpea o río insomne
Coma un verso sen tempo,
Inaccesible roibén.

Sempre tiven unha especial relación con ese territorio. Penso que dende neno, cando nun Land Rover de Fenosa iamos aos Peares a xantar ou pasar as festas, na casa da miña tía Lola, irmá de meu pai. Logo, xa adolescente, cando camiñabamos ata el dende Ourense, o Sil foi un espazo que se pechaba sobre si e ao que nunca lle apreciaba os límites. Con dezasete anos, descendendo no coche dun amigo a San Estevo, vivín o primeiro bico de amor. Logo, xa na década dos noventa, lanceime ao proxecto de escribir unha novela sobre o que daquela era para min abandono e esquecemento. Coincidiran, en pouco tempo, a publicación de dúas informacións na prensa: a detención do comando guerrilleiro agochado alí, máis arriba da ponte de Abeleda, vivindo nun lugar imposible, á beira dunha fervenza, nun zulo sempre húmido e sombrizo, e o descubrimento, por parte duns cazadores, dos restos dunha muller, Marcela,, morta nun souto de castiñeiros, muller que era a única habitante de Tronceda, a súa aldea, e que perdera o sentido dende que quedara soa. Con eses vimbios tecín a historia que se conta en Sombras no labirinto, que quere ser unha parábola dun país que vive un trauma aínda hoxe non resolto, o abandono do medio rural e a perda dunha cultura milenaria. O ano pasado, a editorial Trifolium, publicaba a versión castelán.

Embarcando na Ponte da Abeleda

Embarcando na Ponte da Abeleda

Daquela, tempo antes dos catamaráns, levaramos ao Canón un barco dende A Coruña. Os intrépidos aventureiros eramos: Daniel, moi pequeno, Pedro o noso patrón, Elena, Eva, Alfonso, Maribel e eu. Hai escasamente un mes, morría Elena.

Canón do sil. Eva e Maribel

Canón do sil. Eva e Maribel

Eu vivín aventuras innumerables alí, só ou acompañado, durante o tempo que durou a escrita da novela. Alá fun de inverno e de verán, de outono e primavera. Durmín só en aldeas abandonadas como Tronceda, sentín pasar sobre a miña cabeza o voo asedado do moucho rei, enfrontei cobras que non me deixaban acceder aos cómaros, coñecín xente coa que falei e, sobre todo, aprendín esa xeografía e o seu patrimonio.

Cheguei ao zulo guerrilleiro en tres ocasións. Nunha delas, indo eu só, a piques estiven de quedar alí para sempre. Descubrín que hai mafias que chegan ás aldeas abandonadas, violan as portas e rouban os mobles e enseres, deixando a memoria ciscada polo chan ou entre as silvas. Recuperei cartas, fotografías, escrituras de compra venda, algunha do século XVII. As escrituras depositeinas todas no Arquivo do Reino, as cartas cedinllas a Raúl Soutelo, que traballa a correspondencia da emigración. Para comprender aquel espazo axudeime da obra de Olegario Sotelo Blanco: Antropoloxía cultural da terra de Caldelas, pero tamén dos poemas de Xoán Manuel Casado e da súa novela O inverno do lobo.

No zulo

No zulo

Logo, cando a Maribel e a min nos deu por escribir guías, regresamos alí moitas veces e sentimos que era verdade aquilo que deixou escrito Manuel María: O camiño é unha nostalxia. Entón penso que fotografamos todo o románico de Lugo e de Ourense e demos a voz de alerta sobre a profanación das tumbas do cemiterio da parroquia de Pesqueiras.

Eu quixen ser barqueiro no Canón e cheguei a elaborar un proxecto que contaba con bastantes apoios, pero adiantouse Cacharro Pardo, cos seus catamaráns aos que puxo por nome Pelegrín. A miña embarcación era unha barca de dúas dornas, tradicional, feita en madeira, cuberta e con capacidade para 30 persoas. O motor xa o tiña apalabrado en Muros e o nome ía ser o dun porto de barcas asolagado polo encoro: Porto Brosmos.

Do encontro en Monforte con Antón Arias Curto, comandante do comando, ao que acudín acompañado do meu amigo Xacobe, dou conta no relato O escriba e o comandante, do libro Para seguir bailando.

Canón do sil. Fervenza

Canón do sil. Fervenza

Non sei se, finalmente, os responsables de avaliar os candidatos e méritos para o recoñecemento de ben patrimonio da humanidade, tomarán en consideración os valores dese territorio: a arqueoloxía, a arquitectura romana e a medieval, tanto civil como relixiosa, os socalcos das vides, a toponimía, o viño e a gastronomía, a literatura, as paisaxes, o inventario de bens naturais. Pero alguén debería dicirlles que hai aquí algo especial, a singularidade deses lugares do mundo que, máis alá do que deles percibimos polos sentidos, nos conmoven fondamente porque algo sucede alí que está do outro lado das cousas, na marxe do evidente, algo moi fondo, que provén do corazón da terra, dese centro primixenio onde se forxa a vida e o misterio.