CADEAS, COMA A VIDA

O pasado venres, 13 de decembro, na biblioteca da AA VV Atochas-Monte Alto-A Torre, presentabamos a novela de Xabier López López, Cadeas, premio Xerais deste ano. Na mesa estabamos Fran Alonso, Xabier e máis eu.

 

Este é un resumo da miña intervención, por se alguén se anima a ler un libro tan complexo e esixente coma intenso:

 Había tempo que non nos viamos Xabier e máis eu. Quizais dende o 2006. E non foi ata o pasado mes de xuño, na illa de San Simón, que nos volvemos atopar. Ese día levei unha alegría enorme cando a portavoz do xurado do premio Xerais fixo público o nome de Xabier, como gañador da edición deste ano, cun libro titulado Cadeas, este que hoxe presentamos. Busqueino logo, por entre tanta xente, cando considerei que xa o deixarían libre os fotógrafos e xornalistas. Atopámonos nun corredor e démonos unha aperta grande.

Son lector da súa obra dende hai unha morea de anos. Podo dicir que lin boa parte dos seus libros, non todos, seguro, pero case: Doutor Deus, O caderno, A estraña estrela, O mono no espello, A vida que nos mata, Trinta e dous dentes ou 1989. Teño pendente a edición castelán dun libro de relatos Los libros prestados, publicado en Bilbao, en marzo deste ano e que el me agasallou hai pouco.

Na biografía literaria de Xabier hai anos máxicos. Esa consideración podería ter o ano 2002, cando publica O mono no espello, premio Manuel Lueiro Rey e A estraña estrela (Aventuras, tránsitos e adversidades do singular viaxeiro Emilio Amarante). Esa consideración pode ter, tamén, este 2013, ano no que publica a versión castelán dos relatos que antes mencionei; 1989 publicado por Biblos, e este libro, premio Xerais do ano, que hoxe presentamos.

Non é a primeira novela de Xabier que presento. Xa antes, en Betanzos, no ano 2007, presentabamos A vida que nos mata, unha novela policial, no sentido que lle dá Borges a esta expresión, cando di que unha novela policial debe ser contida e ter unidade, e ter iso presente é importante hoxe, ao falar de Cadeas, xa que na súa aparente falta de unidade e contención, en comparación con aquela outra historia de investigación, protagonizada polo xornalista obeso e sentimental Sebastián Faraldo, podemos apreciar algúns dos trazos principais do Xabier López escritor: o dominio de diferentes rexistros, a capacidade de sorprender e de se rexenerar, a exploración de territorios diversos, a versatilidade.

Considérase que foi John Dos Pasos quen abriu o camiño ás novelas ou narracións de carácter fragmentario, compostas a xeito de mosaicos, xénero ou estilo ao que, na miña opinión, pertence esta Cadeas. Agora ben, pasaron arredor de 90 anos dende aquela Manhattan Transfer que inauguraba o estilo, polo que aquel que guste de afondar nel, debe, ao tempo, afastarse do modelo e, se pode, innovar. Isto fai Xabier López con Cadeas.

A Xabier sempre lle gustou xogar ao límite. Xa en Doutor Deus propoñía un mundo narrativo a piques de se desintegrar e en Trinta e dous dentes esixía do lector unha actitude cómplice levada ao extremo da verosimilitude, cun personaxe que retrocedía á infancia.

En Cadeas os nexos existen, pero non son evidentes. Agás a historia do escritor que vai cear á casa dos lectores e que supón, a través de 19 breves capítulos, a columna vertebral ou o encadeado do que saen o resto das liñas de fuga do libro, o resto de historias comunícanse a través de elementos sutís, case inmateriais, polo que o lector debe estar moi atento ou, o máis aconsellable, deixarse levar con inocencia polos vieiros propostos por Xabier.

O personaxe dese escritor que descobre na praia a unha muller que le un libro seu, é o nexo ou cadea máis longa e que articula o resto. Pero este escritor non é un personaxe que se faga querer. Fachendoso, obsesivo e egocéntrico, non resulta nin atractivo, nin simpático. Porén, algúns dos outros elos, con menos páxinas, están escritos para perdurar na memoria: a historia de Xan, soldado en Cuba; Manuel Antonio nun porto oceánico; Xaquín Caxigal, un músico festeiro. Non obstante, é el quen dá as pistas do que é este libro, falando cos lectores que o acollen no seu chalé unha noite de verán. El fálalles do novo proxecto no que traballa:

  • Ben -contestou-. Narrativa, por suposto.

  • Unha novela?

  • Un libro de relatos?

  • Nin unha cousa nin a outra

  • Se non é unha novela nin tampouco un libro de relatos…

  • Sen sabelo -replicou- case acabas de dicilo ti. Se non é unha novela nin tampouco un libro de relatos… Cabe aínda outra posibilidade, non si? Que sexa unha novela e un libro de relatos.

Novela ou modelo evolutivo dos cambios sutís, cheo de vida, de recendo fortes, de luz e de amor, pero tamén de morte e de violencia. Salvado o escritor, os restantes heroes son un corpo heteroxéneo de personaxes e nese sentido hai na novela algo de vocación totalizadora, a proposta dun horizonte de seres humanos que viven canda nós, universo de personaxes complexo, algúns identificables e que podemos representar no noso maxín, outros formando parte dun corpo social amplo e máis difuso, polo tanto.

Para completar o mosaico ou o collage, son tamén diferentes os xenéros que Xabier emprega para artellar o discurso, alternado a primeira e terceira persoas, incorporando narración epistolar, historia dentro da historia, crónica, entrevista, informe…

Historias que perviven en nós logo da lectura porque nos conmoven velaí: a dese misterioso hospital no que se vai a luz en noite de tormenta; a paixón de Manuel Antonio por Alecto; a de Xan por Dolores; a necesidade de amar de Xaquín Caxigal; a esmorga dos tres amigos nos Caneiros…

Algúns dos elos que vinculan os relatos son sutís, algúns físicos e corpóreos e outros inmateriais. Entre os primeiros, velaí a emasculación dos soldados británicos; as orellas; Rianxo; o lúpulo e a cervexa; Conrad; Abd-el-Krim; a cabaleiría dos Estados Unidos; a morte de Xosé Luís Castro Veiga, o Piloto; a sombra do nacismo. Pero tamén eses outros fíos invisibles: recendos; agarimos; calor; luz. Nestes eu atopo un estado de ánimo, un pulo, unha proposta emocional, a representación da rede de afectos que nos axuda a seguir en tempos complexos, que nos afirma na necesidade de procurar a felicidade.

Cadeas é unha novela para ler devagar, para disfrutar con cada unha das historias que Xabier propón, sabendo que podemos facer delas o uso que mellor nos cadre, vinculándoas ou sentíndoas na súa singularidade, sen obsesións, exercendo a autonomía e a liberdade do lector.

 

Advertisement

O PREMIO XERAIS

O sábado pasado estivemos na illa de San Simón, na festa de Edicións Xerais de Galicia, na convocatoria anual de fallo e entrega dos premios Xerais de novela e Merlín de literatura infantil. Foi ocasión de saudar e falar con moita xente que había tempo non viamos. A alegría, ademais, foi grande, xa que o premio Xerais foi para un bo amigo, Xabier López López, ao que tamén había tempo que non vía, autor dunha obra xa importante e pola que sempre sentín admiración. A novela coa que gañou o premio e que teremos na man en poucos meses, leva por título Cadeas. Non coñecía a Antonio Fraga, gañador do Merlín co libro O castiñeiro en abril. Emocionounos a súa emoción e celebramos a felicidade de recibir o premio e casar, todo en oito días, dous sábados de xuño que, sen dúbida, serán fitos esenciais na súa vida.

Importante a intervención de Xavier Docampo, mantedor do acto, cun discurso sobre a lectura e sobre a lingua titulado: E serei unha cerdeira (panfleto). Tamén importantes as reflexións de Manolo Bragado sobre o mundo da edición e do libro que vén. Alegres os músicos da agrupación Os irmandiños de Vincius. Fundamental o traballo de Celia Torres.

Era a trinta edición do Xerais. En 1988, hai 25 anos, gañaba o premio O bosque das antas. Debo ser, aínda hoxe, o único gañador do Xerais que non recolleu o premio o día do fallo do xurado. Daquela o premio fallábase en outono. Aquel ano coincidía en sábado, 12 de novembro, día seguinte ao San Martiño, festa en Ourense. Aconteceu que eu non sabía moi ben como funcionaba o asunto. Nos xornais vin, ese mesmo día pola mañá, que a miña novela estaba entre as finalistas, pero non sabía que debería estar presente no fallo e entrega do premio, diso nada dicían as bases. Inocencia, ignorancia, ou as dúas cousas, o certo é que aquela tarde eu fun de magosto á casa duns amigos preto de Celanova. Regresamos a Ourense e xa pola noite, tomando unhas copas, David Cortón e Eustaquio Puga, sen me dicir nada, acordaron achegarse á redacción de La Región, situada aínda na rúa de Cardeal Quiroga de Ourense. Volveron coa boa nova. O bosque das antas gañara o premio. Ao día seguinte non había foto do gañador. A foto era de Víctor Freixanes, entón director da editorial, recollendo o premio no meu nome. Souben logo que durante todo o día, a editorial tratara de localizarme inutilmente. Entón aínda non tiñamos teléfonos móbiles.

Cinco veces pasei a máquina a novela, xa que, daquela, tampouco non tiñamos ordenadores. Era a prehistoria. Hoxe, ollando para atrás, sei e recoñezo que aquel premio marcou a miña vida. Entón non puiden dar as grazas, pero, se cadra, aínda é tempo. Grazas a editorial por convocar o premio cada ano e aos xurados, ao meu xurado, composto aquel ano por: Roi Alonso, Luis Álvarez Pousa, Antón Gómez Vilasó, Pedro de Llano e Berta Piñó. Logo dun tempo sen colaborar, hoxe sigo publicando a miña narrativa con esta editorial, nela están os dous últimos títulos: Para seguir bailando e A noite branca.

Reproduzo aquí as cubertas da primeira e a cuarta edición daquel libro, transcendental par min. A imaxe da primeira era de Vilar Cardona. A da cuarta, unha barca como sería a de Amador, o barqueiro da novela, é de Maribel Longueira. Fomos dar con ela un serán, preto de Vide, logo de percorrer as beiras do Miño dende Chantada.