MICHOACÁN

Pintura mural en Morelia

Pintura mural en Morelia

Hai tempo que os medios de comunicación veñen falando deseguido do estado mexicano de Michoacán, sempre en relación coa violencia e co narcotráfico, pero nos últimos días a incidencia aumentou, co conflito armado entre o exército e os grupos e autodefensa. O territorio de Michoacán, clave no tránsito da droga cara o norte, é obxecto de disputa entre dúas das mafias máis fortes de México, o Cártel de Sinaloa, aliado con La Familia que goberna Michoacán e o dos Zetas, en guerra cos anteriores. A Familia exerce unha sorte de xustiza divina, segundo propia expresión, que os leva a decapitar inimigos e a manter limpo de droga o territorio que controlan. Enténdase o de limpo, non queren que exista tráfico nin consumo onde viven. Contra eles e contra as organizacións armadas dos outros cárteles, organizáronse as denominadas milicias ou grupos de autodefensa. Agora estes grupos non só loitan contra o cártel inimigo, senón tamén contra o exército, xa que o estado non pode admitir a existencia doutro exército paralelo e non sei se está ben dito outro, porque son tres ou catro, contando os das mafias, formados e dirixidos por exmilitares do exército oficial.

Sergio González Rodríguez é un dos xornalistas máis importantes de México. En realidade é tan investigador como xornalista, pero sobre todo é escritor. El é quen de facer da crónica informativa material literario e deste historia contemporánea. Ben coñecido polo libro Huesos en el desierto, onde narraba a súa investigación sobre o asasinato de mulleres en Ciudad Juárez, tamén é autor de El hombre sin cabeza, no que tenta explicar canto hai de rito, canto de fachenda e canto de mito, nesa práctica michoacana de decapitar os corpos inimigos e deixalos expostos nas rúas e estradas, normalmente con mensaxe. As súas investigacións situárono varias veces no límite, con intentos de asasinato e de secuestro. Coñecino na feira do libro de Oaxaca do ano 2009.

Quérolle moito a Michoacán. Estiven en dúas ocasións no Festival de Poesía de Zamora,

A catedral inconclusa de Zamora

A catedral inconclusa de Zamora

organizado polo poeta Roberto Reséndiz Carmona. En Zamora vivín experiencias singulares, recitando nos colexios, nas prazas, indo de madrugada aos lugares prohibidos en compañía do poeta canario Javier Cabrera. Zamora é, ademais, un lugar musical, un deses lugares no que a música está viva nas rúas e nas prazas.

A primeira noite, da primeira vez, visitei na súa casa a Francisco Elizalde e puiden compartir con el mesa e cubalibres, sen cear e ata moi entrada a noite de calor. Elizalde é autor dunha ampla obra, na que destaca un libro breve, pero impresionante: Ángeles de la muerte: “Voy descendiendo a mi alma diariamente/ por estas escaleras hurañas de mi sangre,/ como si el alma fuera mi sepulcro…/ Es decir: pacto, vértice, puerta, círculo, imagen. […]

Zamora, música na rúa a catro mans

Zamora, música na rúa a catro mans

Escríbolle agora aos amigos de alá, preguntándolles por esta nova explosión de violencia. Dinme que está limitada a unha parte do estado. En Zamora viven tranquilos. Cóntanme de novo o que xa sabemos: Estados Unidos pon os cartos para loitar contra os cárteles, consume a droga que cruza o país de sur a norte e abastece de armas ás bandas mafiosas e grupos de autodefensa. México pon sicarios e mortos.

Cos mariachis, cantando La golondrina

Cos mariachis, cantando La golondrina

Naquela primeira viaxe, finalizado o encontro, viaxei ata Morelia, a capital do estado, destino dos nenos que México acolleu cando a Guerra Civil española. Alí, tras botar un par de días, deixei a maleta na consigna da estación de autobuses, collín a mochila, paguei un billete e viaxei cara o oeste: Pátzcuaro (con moita sona polas imaxes dos pescadores do lago, que arrebolan a rede por riba da cabeza); Lázaro Cárdenas xa no Pacífico, cidade con nome de Presidente amigo da nosa II República; Praia Azul, unha aldea de pescadores á beira da praia onde decidín pasar dous días. Ía só e nada me sucedeu, nin nada me asustou.

En Lázaro Cárdenas

En Lázaro Cárdenas

As fotografías que acompañan esta entrada pertencen a estes días e son tomadas por min. O poema que segue foi escrito na primeira das viaxes. Sirva isto para expresar o meu amor por esa terra e pola súa xente.

Resto de naufraxio en Praia Azul

Resto de naufraxio en Praia Azul

Resto de naufraxio en Praia Azul

ZAMORA

I

Sobre Zamora
a chuvia é coma sombra
de anxo, transparencia gris
que bautiza e seca
ao mesmo tempo.
Tamén aquí a nostalxia,
tamén aquí a culpa
intuída
nos ollos que buscan
e que miran,
na pel do sol
redonda coma un salto vocálico
de sílabas e labios.
Tamén aquí a vida aberta,
ferida
que respira
no agarimo do aire.
Tamén aquí a vida
como aire.

II

Cando o crepúsculo
o limpabotas cepilla a praza
de recendos e pombas,
as bolboretas tecen os fíos da memoria
e as garzas baleiran a tarde sobre o curso dun río
que agoniza.
O éxodo dos pasos
e o taciturno rodar das bicicletas
anticipan as sombras.
Entón, cando o silencio,
os anxos da morte descenden azuis
sobre o patio,
as súas bocas encintas
declinan versos de lava
e ron e fume de tabaco.
Cando o crepúsculo
as andoriñas arden
no afiado lume das ausencias
e as bágoas redimen as perdas.
Zamora é daquela un labirinto
de canles extraviadas
un eco de esperanza
na ollada inocente das mulleres tristes.

III

Na noite, Zamora
extravíase entre cúpulas
distantes,
inacabados soños, suores
vexetais e cascudas
que estouran baixo os pasos.
Máis alá do rumor
habita unha nudez crispada
de verme e pelo bébedo.
Máis alá da dor
e as súas transparencias
cóncavas, o insomnio
esvara pola carne mineral,
polo danzar estéril
dun sorriso sen luz.
Pelícanos en Praia Azul

Pelícanos en Praia Azul

 

SABIA MARIA SABINA

No ano 2008 tiven a fortuna de asistir a feira do libro de Oaxaca, en México. Foron aqueles días fantásticos, de luz e de sol, compartindo as horas con escritores mexicanos e, tamén, co meu amigo Ramón Caride Ogando, quen presentaba a versión castelán, publicada en México, dunha das súas novelas. Foi moita a riqueza persoal que trouxen daquela viaxe: a visita a Monte Albán, fascinante e enigmático complexo arqueolóxico; o coñecemento da artista Susana Wald e do poeta Ludwig Zeller, de quen faría tradución dalgúns dos seus poemas ao galego, publicados por Espiral Maior; as conversas con Sergio González Rodríguez, autor do libro Huesos en el desierto, sobre a traxedia das mulleres de Ciudad Juárez; o fundamento da historia da terceira novela de Suso Espada, Nota Roja e, tamén, a descuberta de María Sabina.

Unha das tardes, na feira, asistín á presentación dun libro dunha autora para min descoñecida, eran os Cantos de María Sabina. Nacida en 1894, pertencía á etnia mazateca e só falaba esa lingua. Shaman, sabia, curandeira, adquiriu sona en todo o mundo a partir dos traballos dos antropólogos norteamericanos Robert Gordon Wason e Valentina Paulovna. Visitada polos Rolling Stones, Jim Morrison, The Beatles, Bod Dylan, Aldous Husley, Robert Graves ou Walt Disney, ela sempre fuxiu da publicidade e, tamén, da posibilidade de se facer rica, ela que só cobraba o que os pacientes lle podían dar.

Curaba cos fungos das serras de Oaxaca, aos que chamaba “nenos santos”  e, sobre todo, co poder da palabra. Faleceu en 1985.

Camilo José Cela, quen soubo dela por Robert Graves, escribiu en 1965 unha peza teatral que leva o nome da shaman e que inclúe a tradución dos seus cantos. Publicada en 1967, sería estreada tres anos máis tarde en Nova York. Todo o que eu teño lido sobre ela, as súas reflexións e a maneira de entender a vida e os seus misterios, afírmanme na opinión de que, efectivamente, por riba de calquera outra consideración, María Sabina era unha muller sabia. Velaí parte dos seus cantos, que, dende logo, supoñen, ao meu entender, a constatación do papel da muller e do valor do feminino.

Soy mujer que mira hacia adentro
Soy mujer luz del día
Soy mujer luna
Soy mujer estrella de la mañana
Soy mujer estrella dios
Soy la mujer constelación guarache
Soy la mujer constelación bastón
Porque podemos subir al cielo
Porque soy la mujer pura
Soy la mujer del bien
porque puedo entrar y salir del reino de la muerte
Soy una mujer sin sangre
El pájaro me roba la sangre
El libro abierto me roba la sangre
El agua me roba la sangre
El aire me roba la sangre
La flor me roba la sangre
Me conocen los santos del cielo y los ángeles
Dios me conoce
El corazón de la Santísima Madre de Cristo
El corazón de Nuestro Señor Jesucristo

Soy una mujer que llora
Soy una mujer que escupe
Soy una mujer que ya no da leche
Soy una mujer que habla
Soy una mujer que grita
Soy una mujer que da la vida
Soy una mujer que ya no pare
Soy una mujer que flota sobre las aguas
Soy una mujer que vuela por los aires
Soy una mujer que ve en la tiniebla
Soy una mujer que palpa la gota de rocio posada sobre la yerba
Soy una mujer hecha de polvo y vino aguado
Soy una mujer que sueña mientras la atropella el hombre
Soy una mujer que siempre vuelve a ser atropellada
Soy una mujer que no tiene fuerza para levantar una aguja
Soy una mujer condenada a muerte

Soy una mujer de inclinaciones sencillas
Soy una mujer que cría víboras y gorriones en el escote
Soy una mujer que cría salamandras y helechos en el sobaco
Soy una mujer que cría musgo en el pecho y en el vientre
Soy una mujer a la que nadie besó jamás con entusiasmo
Soy una mujer que esconde pistolas y rifles en las arrugas de la nuca

Soy mujer que hace tronar
Soy mujer que hace soñar
Soy mujer araría, mujer chuparrosa
Soy mujer águila, mujer águila dueña
Soy mujer que gira porque soy mujer remolino
Soy mujer de un lugar encantado, sagrado
Porque soy mujer aerolito
(Esta versión dos cantos foi publicada por Alejandro Aguerre en: estarenelaire.blogspot.com/…/los-cantos-de-mara-sab‎)