NOITE DE REIS

William Butler Yeats é nome querido nesta páxina. É un dos poetas que máis admiro. O ano pasado estivo de celebración, 150 aniversario do nacemento, en 1865. Relendo semanas atrás algúns dos seus poemas, atopei un que fala dos Reis Magos e pensei, daquela, que estaría ben compartilo esta noite.

Non sei que pensaría Yeats da situación actual dese oriente do que viñan os Reis. O poema sería escrito nunha data próxima ao comezo da primeira Guerra Mundial. A situación non sería moi diferente á de hoxe. Pero penso en Rimbaud, que en 1880 está no Yemen e en 1884 chega a Etiopía para ser, entre outras cousas, traficante de armas. Si, o oriente de Melchor, Gaspar e Baltasar é, dende hai tempo, un territorio que non ofrece moito acougo a quen o habita, nin a quen o cruza, seguindo estrela ou non. Todo isto a propósito dese último verso brutal: o incontrolable misterio sobre o chan bestial. 

O chan bestial de hoxe en Siria, Iraq, Afganistán. O chan bombardeado por avións de tantos estados. Tantos mortos que non terán nin incenso, nin mirra. O chan de Cachemira, de Palestina, do Líbano, de Libia. O chan que pisan os que foxen. O propio chan de Belén. Non só o neno está hoxe espido, ou non só aquel neno.

Reis Magos 1

Admiro a forza dos soños dos cativos e a ilusión dos pais. Eses soños e esa ilusión poderían cambiar o mundo. So eles permitirán que esta madrugada os Reis cheguen aos fogares do primeiro mundo. Pero cando os vexa chegar pola regaña da porta, dentro de min seguirá batendo ese verso final de Yeats.

OS REIS MAGOS

Agora, coma sempre, podo velos, imaxinándoos,
Na súa rixidez, roupas pintadas, pálidos e insatisfeitos,
Nun visto e non visto no fondo azul do ceo
Cos seus rostros antigos coma pedras na intemperie da chuvia,
E os seus helmos de prata, roldando o un a carón do outro,
E os seus ollos fixos, coa esperanza de atopar, unha vez máis, 
-Insatisfeitos da turbulencia do Calvario-,
o incontrolable misterio sobre o chan bestial.

The Magi: Now as at all times I can ese in the mind’s eye,/ In their stiff, painted clothes, the pale unsatisfied ones/ Appear and disappear in the blue depth of the sky/ With all their ancient faces like rain-beaten stones,/ And all their helms of silver hovering side by side,/ And all their eyes still fixed, hoping to find once more,/ Being by Calvary’s turbulence usatisfied,/ The uncontrollable mystery on the bestial floor. 

(A tradución é cousa miña, como é miña a imaxe esa que se me ocorreu, que invoca nudez, chuvia e pranto. Polas dúas cousas pido perdón)

 

AS ESPIRAIS

Volvo a Yeats cada pouco. Non sei que ten este autor (ou si o sei, por iso volvo), pero os seus versos son alento, consciencia da nosa humanidade, da comuñón que somos coa natureza, da relación cos outros. Agora que o penso, volvo a el no tránsito entre estacións, sobre todo nos equinocios, que é, quizais, cando máis me afecta ou máis nos afecta o cambio. Os versos de Yeats son alimento e reforzo, vitamina ou xalea para o espirito. E moito o que os galegos compartimos co poeta irlandés e premio Nobel en 1923.

Respondendo a chamada, a semana pasada collín de novo o libro coa súa Poesía Reunida, publicado hai pouco máis de dous anos pola editorial Pre-Textos, en tradución de Antonio Rivero Taravillo.

Fernando Pérez-Barreiro Nolla, comentaba que acudía a Blake e aos seus labirintos, que moita alegría e desacougo lle producían, cando sentía medrar dentro a sombra do misterio que somos e a Yeats cando precisaba alento e enerxía para seguir.

Hai un par de días, no apartado case final do libro, que baixo o título de Novas Poesías, recolle os poemas escritos en 1938, meses antes de morrer, descubrín con admiración este The Gyres, refirido aos petróglifos. Como sei que comparto paixón polos gravados en pedra con moitos dos que seguides este blog, vai o poema na lingua orixinal, seguido dunha tradución libre que lle debo ao meu fillo Daniel, versión que, na miña opinión, non está nada mal, sendo este o primeiro poema que traduce.

Non teño agora ningunha imaxe de espirais, pero si de círculos. Intúo que non é o mesmo o significado último destes dous motivos, pero creo que comparten ser, fisioloxía, quizais vontade de quen os traballou, acaso función e, sobre todo, atesouran e comparten o amor dos que os procuramos e admiramos, dos que neles nos recoñecemos, xa que con eles tomamos consciencia de formar parte dun ser común e colectivo, que transcende a historia. A imaxe que podedes ver, foi tomada por Lino Lema e corresponde ao petróglifo das Laxiñas, nos montes de Mallou, en Carnota.

THE GYRES

The gyres! the gyres! Old Rock Face look forth,
Things thought too long can be no longer thought
For beauty dies of beauty, worth of worth,
And ancient lineaments ar blotted out.
Irrational streams of blood are staining earth;
Empedocles has thrown all things about;
Héctor is dead and there’s light in Troy;
We that look on but laugh in tragic joy.
What matter though numb nightmare ride on top,
And blood and mire the sensitive body stain?
What matter? Heave no sigh, let no tear drop,
A greater, a more gracious time has gone;
For painted forms or boxes of make-up
In ancient tombs I sighed, but not again;
What matter? Out of Cavern come a voice
And all it knows is that one word “Rejoice”!
Conduct and work grow coarse, and coarse the soul,
What matter? Those that Rocky Face holds dear,
Lovers of horses and of women, shall
From marble of a broken sepulchre
Or dark betwixt the polecat and the owl,
Or any rich, dark nothing disinter
The workman, noble and saint, and all things run
On that unfashionable gyre again.

AS ESPIRAIS

As espirais! As espirais! Vella cara de pedra olla ao fronte,
Cousas demasiado pensadas xa non poder ser pensadas
De beleza morre a beleza, a riqueza de riqueza,
E borradas son as antigas faccións.
Irracionais regatos de sangue tinxen a terra;
Empédocles lanzou todas as cousas polo aire,
Héctor está morto e hai unha luz en Troia;
Pero os que ollamos rimos cunha tráxica ledicia.
Que importa aínda que o insensible pesadelo cabalgue na cima,
E sangue e lodo manchen o delicado corpo?
Que importa? Non amoses noxo nin vertas bágoas,
Un tempo máis grande e cortés xa pasou;
Por formas pintadas e caixas de afeites
En antigas tumbas suspirei, pero non desta volta;
Que importa? Dende fóra da caverna provén unha voz
E todo o que se recoñece é unha palabra “Alegrádevos”.
Conduta e traballo endurécense, e endurécese a alma,
Que importa? Aqueles aos que o Rostro de Pedra aprecia,
Amantes dos cabalos e mulleres,
Do mármore dun sepulcro roto
Ou da escuridade entre a mofeta e a curuxa,
Ou de calquera rica e escura nada desenterrasen
O artesán, nobre e santo, e todo volverá
Cara a aquela espiral pasada de moda. 

SEAMUS HEANEY

Seamus Heaney

Seamus Heaney

O venres da semana pasada chegábanos a noticia do pasamento do poeta irlandés e premio Nobel de literatura Seamus Heaney. Sabiamos dende hai tempo da súa enfermidade. Heaney fora nomeado Doutor Honoris Causa pola Universidade da Coruña, o 28 de xuño de 2000. Intensa relación con el mantiña o profesor Raul de Toro Santos, autor da antoloxía Poesía Irlandesa Contemporánea, publicada en 1999 por Espiral Maior.

Heaney mantiña con Galicia unha singular relación. No seu discurso, o día do nomeamento como Doutor Honoris Causa, falaba el dos vellos vínculos entre Galicia e Irlanda e dicía: Dende neno, dúas das miñas verbas preferidas foron Fisterra e Biscaia. Estas verbas repetíronse vegada tras vegada na radio, a todas as horas, día e noite; eran elementos constantes nas predicións do tempo e advertencias de temporais retransmitidos ppar os barcos no mar. E aínda engadía: Fisterra, que significa “a fin da terra”. Mais a fin da terra só se miraba dende o punto de vista dos que falaban a lingua latina e vivían no centro do mundo coñecido, e foron os primeiros en chamalo finis terrae. Visto dende Irlanda, por exemplo, Galicia non é a fin da terra, se non o seu comezo, a primeira terra que atopamos mentres o globo describe unha curva cara o sur, afastándose de nós cara África e a liña do Ecuador.

É posible ler parte da obra de Seamus Heaney en galego. Amais dos poemas que figuran na antoloxía de Raúl de Toro, está a tradución do libro Traballo de campo, que Vicente Araguas fixo en 1996 e tamén a obra teatral A cura en Troia, tradución de Manuel Outeiriño de 1998.

Quizais foi Fernando Pérez-Barreiro Nolla, quen primeiro escribiu aquí sobre el, en artigo enviado dende Londres para o Caderno de Cultura de La Voz de Galicia, publicado o 18 de abril de 1985. Hoxe, aquel artigo pódese ler nas memorias de Fernando publicadas este mesmo ano por Edicións Xerais, co título Amada liberdade. Xa Fernando facía referencia a varias das características de Heaney, destacadas estes días: a súa pertenza a dúas realidades culturais, coma Yeats, xa que sendo fondamente irlandés, escribe en inglés; a súa capacidade de harmonizar intelixencia e sentimento e a sabedoría que lle permite ser lírico, sen deixar de prestar atención ás cousas que pasan, de xeito que non satisfacendo a ninguén, en aparencia, finalmente cando o río da Historia, que nunca para, nos leva a pasarmos por diante doutras ribeiras e doutros templos, só fica a voz do poeta que rexeitou o conforto fácil das garatuxas dos beatos da hora, escribía Fernando.

Between my finger and my thumb
The squat pen rests.
I’ll dig with it.
Entre o meu indicador e o polgar
descansa a pluma gastada.
Cavarei con ela.

Cavar coa pluma, iso propoñía no poema Digging do seu primeiro libro Death of a Naturalist, de 1966, no que fai un símil entre o oficio de escribir e o da cavar do pai e do avó, comprometéndose a escribir coa mesma mestría coa que eles cavaban a terra e a turba.

Nos últimos anos, máis alá dos seus versos, a min moito me acompañou e enriqueceu o libro Al buen entendedor -ensayos escogidos- textos seleccionados y traducidos por Pura López Colomé e publicado en 2006 polo Fondo de Cultura Económica, con singulares reflexións sobre o oficio de tradutor, pero, tamén, sobre poetas irlandeses e galeses, entre eles Yeats e Dylan Thomas. O libro inclúe o discurso de aceptación do premio Nobel en 1995. O último libro que lin del foi Distrito y Circular, publicado na colección Visor de Poesía.

Durante as semanas que pasei en Dublín no ano 2010, fun varias veces á Biblioteca Nacional. Había alí unha gran exposición sobre W.B. Yeats, con imaxes que acompañaban a voz de Yeats recitando os seus versos e, tamén, os que recitaban outros escritores e actores irlandeses, entre eles Heaney. Porén, o vestíbulo acollía unha exposición pequena, arrombada contra a parede, na que non era doado reparar. Nela preguntábase a autores do mundo cal era o seu poema preferido de entre todos os que dan corpo á poesía universal. O material expositivo eran as cartas de resposta dos autores e os poemas elixidos por cada un.

Heaney respondía, en carta manuscrita, que para el o poema que máis o emocionaba e que máis o desacougaba era Cuchulain Comforted (Cuchulain Consolado), acaso o último que escribiu Yeats, no que este fala da intuición da morte por parte do heroe seis veces ferido, intuición que podía expresar o que  el mesmo sentía. Dende entón lin moitas veces este poema e procurei traducións diferentes. Os últimos versos din así:

“Now must we sing and sing the best we can
But first you must be told our character:
Convicted cowards all by kindred slain
Or driven from home and left to die in fear” 
They sang, but had nor human tunes nor words,
Trough all was done in common as before,
They had changed their throats and had the throats of birds.

A tradución ao castelán de Antonio Rivero Taravillo sería:

“Ahora debemos cantar lo mejor que sepamos,
pero antes debes saber quiénes somos:
todos cobardes condenados, asesinados por parientes
o expulsados de casa y abandonados a morir de miedo”.
Cantaron, pero sin melodías ni palabras humanas,
aunque todo se hizo en común como antes;
habían cambiado sus gargantas y ahora eran gargantas de pájaros.

Probablemente non está moi lonxe esta imaxe, daquela escrita por José Ángel Valente, tamén nun dos seus últimos poemas: Cima del canto. El ruiseñor y tú ya sois lo mismo.

Penso que tamén a voz de Seamus Heaney se transformou en canto de paxaro o pasado venres.